ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଏକୋଇଶଟିଏ ସର୍ଗର କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଉପଯୁକ୍ତ କଥା କହିଲେ— "ମାତା, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ ଯେ, ରାଘବ ରାଜ୍ୟସୌଭାଗ୍ୟ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଏକ ନାରୀଙ୍କ କଥାରେ ବନକୁ ଯିବେ। ବୟସ୍କ ଏବଂ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଏକ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି, ସେ କ'ଣ କହିପାରିବେ ନାହିଁ? ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି, ଏମିତି କୌଣସି ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହି ସଂସାରରେ ତାଙ୍କ ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟର କୌଣସି ଦୋଷ ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତରେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଧର୍ମକୁ ଭାବି କେଉଁ ଜଣେ ପିତା ଏମିତି ଏକ ପୁତ୍ରକୁ, ଯିଏ ଦେବତା ସମ, ନୀତିବାନ୍, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ ରଖେ, କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? କେଉଁ ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ କିପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ, ଏହା ସ୍ମରଣ କରି, ଏକ ଶିଶୁ ସମ ପିତା ପ୍ରତି ରାଜସିକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ? ଏହି କଥା କାହା ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେଠାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଆଦେଶକୁ ଆପଣ ମୋ ସହିତ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତୁ। ମୋ ବାଣ ନେଇ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲେ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସାମ୍ନାରେ ରହିଲେ କେହି କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏମିତି ଆପଣଙ୍କୁ କିଏ କିଛି କରିପାରିବ? ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟା ଆମ ପ୍ରତି ବିରୋଧୀ ହୁଏ, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରୀକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କରିଦେବି, କାରଣ ମୃଦୁ ଲୋକମାନେ ସଦା ଉପେକ୍ଷିତ। ଯଦି ଆମ ପିତା କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଆମ ଉପରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କପଟ ଭାବରେ ବଧ କରିଦେବା ଉଚିତ। ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଗୁରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଶାସନ ଆବଶ୍ୟକ। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ, ସେ କେଉଁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଭରସା କରି, ଏହି ସଜା ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ଆପଣ ଓ ମୋ ସହିତ ଶତ୍ରୁତା କରି, ସେ କିପରି ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ଦେଇପାରିବେ? ରାଜମାତା, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଦେଖାଉଛି; ମୋର ସତ୍ୟ, ଧନୁଷ୍, ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଶପଥ ନେଉଛି। ଯଦି ରାମ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ରାଜମାତା, ଆପଣ ଜାଣନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବି। ମୋର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ଉଷାକାଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ; ମୋର ପ୍ରଭାବ ରାଜମାତା ଓ ରାଘବ ଦୁହେଁ ଦେଖନ୍ତୁ। କୈକେୟୀରେ ଆସକ୍ତ, ଦୟନୀୟ ଓ ବୃଦ୍ଧ ପିତାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବଧ କରିଦେବି। ଏମିତି ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୌଶଲ୍ୟା କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମୋ ସହପତ୍ନୀ କୈକେୟୀ ଅଧର୍ମ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣି ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଓ ଏହାକୁ ସର୍ବାଧିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ରୁହ, ମୋ ସେବା କର, ଏହା ଉଚ୍ଚତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଗୃହରେ ରୁହି ମାତାଙ୍କ ସେବା କରିଥିବା ପୁତ୍ର କାଶ୍ୟପ ମହାତ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଦର ଦେବା ଉଚିତ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତେଣିଏ ଦିଅ; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନି— ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଓ ସୁଖର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମେ ସହ ଘାସ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭଲ। ଯଦି ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଯିବ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସ ରହି, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି, କାରଣ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ତାହାହେଲେ, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ନରକର ଅଧିକାରୀ ହେବ, ଯେପରି ନଦୀମାନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧର ଅପରାଧରେ ନରକରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଏପରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କଥା କହିଲେ— "ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି— ମୋତେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ଏକ ଋଷି ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ରଖିବାକୁ ଜାଣିଶୁଣି ଗାଈ ବଧ କରିଥିଲେ, ଯେପରି କଣ୍ଡୁ ମହାର୍ଷି କରିଥିଲେ। ଆମ ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ ପିତା ସଗରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଭୂମି ଖୋଦି ଦାରୁଣ ନାଶ ଘଟାଇଥିଲେ। ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ରାମ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅପରାଧ ନ କରି, ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ରେଣୁକାଙ୍କୁ କୁହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ବଧ କରିଥିଲେ। ଏମିତି ଅନେକ ଦେବସମ ମନୁଷ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଦୃଢ଼ତା ସହ କରିଥିଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବି। ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କେବଳ ମୋ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଯାହା ମୁଁ ଉଦାହରଣ ଦେଲି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ନୂତନ କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁନାହିଁ; ଏହି ପଥ ପୂର୍ବଜମାନେ ମନ୍ୟତା ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ସେଉଁଥିରୁ, ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମୋତେ ପୃଥିବୀରେ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; କାରଣ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରି କେହି କ୍ଷତି ଭୋଗ କରେନାହିଁ। ଏଭଳି ମାତାଙ୍କୁ କହି, ସେ ପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ— "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅପୂର୍ବ ସ୍ନେହ, ପ୍ରଭାବ, ଧୈର୍ୟ ଓ ତୁମ ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତିକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛି। ମୋର ଶୁଭ୍ରଚରିତ୍ର ମାତା ଏକ ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମନିୟମର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି।" ଏଭଳି ମାତୃ-ପୁତ୍ର-ଭ୍ରାତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ, ଦୟା, ଧର୍ମ ଓ ନିଷ୍ଠାର ଅପୂର୍ବ ସମ୍ବାଦ ଘଟିଲା।