ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଥିବା କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାଘବଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଦେଖି ଭାରି କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବକନ୍ୟା ନିଜ ଦୁଃଖିତ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଭାବେ କୌସଲ୍ୟା ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାଭରା ହୃଦୟରେ ଯଥାଯଥ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— “ମା, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଯେ ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ସୁଖ ଛାଡ଼ି ଏକ ନାରୀଙ୍କ କଥାରେ ବନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ବୟସ୍କ ରାଜା ଯେଉଁଠି ଅଭିଲାଷାରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅବିବେକୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେଠି କିଛି କହିପାରିବେ। ମୁଁ ରାଘବଙ୍କ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ସେଠି ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ କୌଣସି ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖୁନି, ଯେଉଁମାନେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଦୋଷ କହିପାରିବେ, ଯେଉଁମାନେ ମିତ୍ର କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିବା ହେଉନ୍ତୁ। କିଏ ଧର୍ମକୁ ଭାବି, ଏମିତି ଏକ ଦେବତୁଳ୍ୟ, ସଠିକ୍, ନିୟମିତ ଓ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହବାନ୍ ପୁଅକୁ କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? ଏମିତି କିଏ ପୁଅ, ରାଜାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମନେରେ ରଖି, ପୁନି ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ରାଜସ୍ବଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥା କାହାରୁ ଗୁପ୍ତ ରହିଛି, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଏହି ଆଦେଶକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ମୋ ସହିତ ତୁମେ ରହିଲେ, ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ତୁମକୁ କିଏ କିଛି କରିପାରିବ? ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ କିଏ କିଛି କରିପାରେନି। ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟା ବିରୋଧ କରେ, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ସହରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସବୁକୁ ଶେଷ କରିଦେବି, କାରଣ ମୃଦୁ ଲୋକମାନେ ସଦା ଅବହେଳିତ। ଯଦି ଆମ ପିତା କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଆମର ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେଉଁଠି ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦିଅ। ଅଧ୍ୟାପକ ଯଦି ଅହଂକାରୀ, ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଜାଣିନଥିବା ଓ ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବେ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନାଶକ, କେଉଁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଯୁକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ଏହି ତୟାରି ଥିବା ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପଦ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଶତ୍ରୁତା କରିଥିବା ବେଳେ, ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଭରତଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କଣ ଶକ୍ତି ଅଛି? ରାଜମାତା, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ହୃଦୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ମୋ ସତ୍ୟ, ମୋ ଧନୁଷ ଓ ଯଜ୍ଞର ଶପଥ ଦେଉଛି। ଯଦି ରାମ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ରାଜମାତା, ଜାଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ସେଠି ତାଙ୍କଠାରୁ ପୂର୍ବେ ପ୍ରବେଶ କରିଦେବି। ମୋ ଶକ୍ତିରେ ତୁମ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାତେ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ। ରାଜମାତା ମୋ ପ୍ରତାପ ଦେଖନ୍ତୁ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯିଏ କୈକେୟୀପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ଶିଶୁସ୍ଵଭାବ ଓ ବୟସ୍କ ଦୋଷରେ ଦଣ୍ଡିତ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିଦେବି। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୋ ସହପତ୍ନୀ ଯେଉଁ ଅଧର୍ମ ଶବ୍ଦ କହିଛନ୍ତି, ସେ ଶୁଣି ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଃଖିତ କରି ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଓ ଧର୍ମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, ତେଣୁ ଏଠାରେ ରୁହି, ମୋ ସେବା କର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର। ଏମିତି ଏକ ପୁଅ ଯିଏ ନିଜ ଘରେ ଅନୁଶାସନରେ ରହି ମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ, ସେ କାଶ୍ୟପ ମହାତ୍ପାପ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଯେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ତୁମେ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନି— ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିଅ ନାହିଁ। ତୁମୁହାଁ ସହ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାରେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମ ସହିତ ଘାସ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଭଲ। ଯଦି ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଏହି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ଯିବ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଯିବି, କାରଣ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଏପରି କଲେ, ପୁଅ, ତୁମେ ଅପବାଦ ସହିତ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ଯେପରି ନଦୀପତି ସମୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଦୋଷରେ ନରକ ପାଇଥିଲେ।” କୌସଲ୍ୟା ଏଭଳି ଶୋକରେ ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଧର୍ମ ଅନୁକୂଳ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ମୋ ପାଖରେ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି— ମୋତେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ଏକ ଋଷି ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି, ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଜାଣିଶୁଣି ଏକ ଗାଈକୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ କଣ୍ଡୁ କରିଥିଲେ। ଆମ ବଂଶରେ, ପିତା ସଗରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପୃଥିବୀ ଖୋଦି ମହା ନାଶ ଘଟାଇଥିଲେ। ଜମଦଗ୍ନି ପୁତ୍ର ରାମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ କଥା ରଖିବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କ ମା ରେଣୁକାଙ୍କୁ କୁହାଡ଼ିରେ ବଧ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଦେବତୁଳ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ, ମହିଳା, ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିଥିଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହି କରିବି। ଏହା କେବଳ ମୋ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ମୁଁ ଉଦ୍ଧୃତ କଲି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନିଥିଲେ। ମୁଁ କୌଣସି ନୂତନ କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପଥ ଅଟୁଟ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ମୁଁ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ଏହିପରି ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏ ଭୂମିରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ; ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରି କେବେ କାହାର କ୍ଷତି ହୁଏନି।” ଏହିପରି ମାତାଙ୍କୁ କହି, ରାମ ପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ— “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅପାର ସ୍ନେହ, ପ୍ରତାପ, ଧୈର୍ୟ ଓ ଅପରାଜେୟ ଶକ୍ତିକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛି।