କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ଭିତରେ ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯମରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, କାରଣ ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଆସି ଧରିପାରୁନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ଦୁଃଖିତ ହରିଣୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଲୋହାରେ ତିଆରି, ଏତେ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ଯାଉନାହିଁ, ଏହିପରି ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ ବୋଲି ମନେ ପଡ଼େ। ମୋର ସବୁ ପୂର୍ବ ଉପବାସ, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ ଓ ତପସ୍ୟା, ଯାହା ମୁଁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କରିଥିଲି, ସେସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଅରୁଣ ଭୂମିରେ ବିଜ ପକାଯିବା। ଯଦି ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ ଜଣେ ମଣିଷ ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି, ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ଯିଏଁ, ଏକ ଛୁଆଁ ହରାଇଦେଇଥିବା ଗାଈ ପରି। ତୁମେ ନଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଥିବା ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଏଇ ଜୀବନର କ’ଣ ଅର୍ଥ? ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଛୁଆଁ ପାଇଁ ଆତୁର ଗାଈ ପରି ତୁମ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।” ଏଭଳି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ଦେବଙ୍ଗନା ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁଅକୁ ଦେଖି କାନ୍ଦନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ମହାନ୍ୟାୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଯଥୋଚିତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ମାତା, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଚିତ ଲାଗୁଛି ଯେ, ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଏକ ନାରୀଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଣି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ଏକ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା, ଯିଏ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବେଶୀ ଦବାଯିବାରେ କ’ଣ କହିପାରିବେ ନାହିଁ? ମୁଁ ରାଜାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ପଠାଯିବ। ସେ ଏପରି ଏକ ମଣିଷ ଯାହା ଦୁଃସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପାପ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ଦିରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହଶୀଳ ପୁଅକୁ କିଏ କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? ରାଜା ଯେଉଁଠାରେ ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବରେ ଫେରିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କିଏ ପୁଅ ରାଜଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରି ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ? ଏଠାରେ ଏହି କଥା କାହାର ଜଣା ନାହିଁ, ଆମେ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ। ମୋ ବାଣ ଥିବାବେଳେ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁଠାରେ ରହିଛି, ସେଠାରେ କିଏ ତୁମକୁ କିଛି କରିପାରିବ? ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ କିଏ କିଛି କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ଆୟୋଧ୍ୟା ଅମାନ୍ୟ ହୁଏ, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେବେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିବେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେବି, କାରଣ ମୃଦୁଳମନ୍ତିମାନେ ସଦା ଉପେକ୍ଷିତ। ଯଦି ଆମ ପିତା କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଆମ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବିକାରରେ ମାରିଦେବା ଉଚିତ। ଅଭିମାନୀ ଓ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଦରକାର। ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି ସଜା ରାଜ୍ୟ କାହିଁକି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ତୁମେ ଓ ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଶତ୍ରୁତା କରିଛୁ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତିନି କିପରି ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇପାରିବେ? ମା, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଭକ୍ତ ଅଛି, ଏହି ଶପଥ କରୁଛି—ମୋ ସତ୍ୟ, ଧନୁଷ ଓ ମୋ ଦାନର ଶପଥ। ଯଦି ରାମ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ମା, ତେବେ ଜାଣ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ମୋ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ତୁମ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାତେ ଅନ୍ଧକାର କୁ ହଟାଏ। ରାଘବ ଓ ରାଜମାତା ମୋର ପ୍ରଭାବ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯିଏ କୈକେୟୀରେ ଆସକ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ମହାନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା କାନ୍ଦୁଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ବେଳେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ମୋ ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ଅଧର୍ମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତୁମେ ମୋତେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଦେଇ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏହିଠି ରୁହି, ମୋ ସେବା କର, ଏହା ଉତ୍ତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଯେପରି ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ କାଶ୍ୟପ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ତେଉଁପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ କର। ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସେପରି କର। ଏହିଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ। ତୁମେ ନଥିଲେ, ଏହି ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଥିଲେ ଗଛର ଘାସ ଖାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ରାଜି। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଯିବି, ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଏଭଳି କଲେ, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଯେପରି ନଦୀର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷରେ ନରକକୁ ଗଲେ, ସେପରି ଦୁଷ୍ଟ ନରକକୁ ପଡ଼ିବ।" କୌଶଳ୍ୟା ଏଭଳି ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଧୈର୍ୟ ଧରି ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିଲେ—“ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତୁମ ପାଖରେ ବିନତି କରୁଛି, ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ଏକ ଋଷି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରି ଅରଣ୍ୟରେ ଗାଈ ମାରିଥିଲେ, ସେ ଜଣେ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିମାନ କଣ୍ଡୁ। ଆମ ବଂଶରେ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭୂମି ଖୋଦି ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ। ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ପରଶୁରାମ ତାଙ୍କର ମାତା ରେଣୁକାଙ୍କୁ ତଳୱାରିରେ ଅରଣ୍ୟରେ ମାରିଥିଲେ, କେବଳ ପିତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ। ଏମିତି ଅନେକ ଦେବସମ ମଣିଷ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହି କାମ କରିବି।” ଏଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପ୍ରସାଦରେ ଦୁଃଖ, ଭକ୍ତି, ଓ ଧର୍ମର ଗଭୀର ସମ୍ବାଦ ଚାଲିଥିଲା।