କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ମୁଁ କେମିତି ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି, ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ? ଏତେ ଉପବାସ, ତପସ୍ୟା, ଦୁଃଖ ଭୋଗି ମୁଁ ତୁମକୁ ଉପଚାର କରିଛି, ତଥାପି ମୋର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା, ଏବେ ମୁଁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ହୃଦୟ ଏତେ ଦୃଢ଼, ଯେ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ, ଏହା ପୃଥିବୀରେ ବିଗଡ଼ି ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର ପାର ନୂତନ ବର୍ଷାର ପ୍ରବାହକୁ ସହିପାରେ। ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଯମର ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ଆଜି ମୋତେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧରି ନେଇ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହା କାନ୍ଦୁଥିବା ହରିଣୀକୁ ଧରି ନେଇଥାଏ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ହୃଦୟ ଲୋହାର ତିଆରି, ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚୟ, ଅସମୟର ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ। ମୋର ଦୁଃଖ ଏହି, ଯେ ମୁଁ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଯେତେ ନିଷ୍ଠା, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ, ତପସ୍ୟା କରିଛି, ସେସବୁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଅଜା ଭୂମିରେ ମାଗୁଣା ଦିଆଯାଇଥିବା ବିଆ ପରି। ଯଦି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ଜଣେ ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଗାଁ ତାଙ୍କର ଛାନ୍ନା ବିନା ରହିଥାଏ। ଏବେ ତୁମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ବିନା ମୋ ଜୀବନର କ’ଣ ଉପଯୋଗ? ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଗାଁ ତାଙ୍କର ଛାନ୍ନା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇଥିବା ପରି। ତାପରେ, ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, କୌସଲ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଭାଲି କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଦେବକନ୍ୟା ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧା ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି କାନ୍ଦିଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାକାବ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଇଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୌସଲ୍ୟା ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି ଭରି କଥା କହିଲେ, "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ, ମହିଳା ଜଣେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦରେ ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବୃଦ୍ଧ ଜଣେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ଚାପ ଦେଇ ଯାହା କିଛି କହିପାରେ। ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଏପରି କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରାଯିବ। ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି ଲୋକ, ଚୁପ୍ଚାପ ହୋଇଥିବା ମଧ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରାଯିବା ଲୋକ, ତାଙ୍କର ଦୋଷ କହିପାରିବା ଦେଖୁନାହିଁ। ନିଷ୍ଠା ଭାବେ କେଉଁ ଜଣେ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ଦେବତା ପରି, ସଠିକ୍ ଆଚରଣ କରେ, ନିଜ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ କରେ, ଅକାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? କେଉଁ ପୁତ୍ର, ରାଜାଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ମନେ ପକାଇ, ତାଙ୍କର ଶିଶୁଭାବରେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଜାସ୍ଥ ଭାବ ରଖିପାରିବେ? ଯେପରିଅଞ୍ଚି ଏହି କଥା କାହାକୁ ଜଣା ନାହିଁ, ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ମୋ ସହିତ ଗୁପ୍ତ ରଖ। ମୋ ସହିତ, ଧନୁ ନେଇ ରହିଲେ, କେଉଁ ଲୋକ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି କରିପାରିବେ, ମୃତ୍ୟୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ କେଉଁ ଲୋକ କିଛି କରିପାରିବେ? ଏହି ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ଯଦି ଆୟୋଧ୍ୟା ଆମ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ରଖିଥାଏ, ମୁଁ ଶର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେଇଥିବେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଭଲ ଚାହିଁଥିବେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଃସଂକୋଚ ହତ୍ୟା କରିଦେବି, କାରଣ ମୃଦୁ ଲୋକ ସଦା ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯଦି ଆମ ପିତା, କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଆମ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ନିଃସଂକୋଚ ହତ୍ୟା କରିଦେବି। ଦୁର୍ବାହୀ ଶିକ୍ଷକ, ଯିଏ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସନ ଆବଶ୍ୟକ। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ, କେଉଁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ବିବେକ ଉପରେ ଆଧାର କରି ତିଆରି ରାଜ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ କୈକେୟୀକୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି? ତୁମ ସହିତ ଏବଂ ମୋ ସହିତ ଶତ୍ରୁତା କରି, ତିନି କେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ? ରାଣୀ, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଭକ୍ତ, ମୋ ଧନୁ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଶପଥ କରୁଛି। ଯଦି ରାମ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ରାଣୀ, ଜାଣି ରଖ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ମୋ ଶକ୍ତିରେ ତୁମ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାତରେ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ; ରାଣୀ ମୋର ପ୍ରତାପ ଦେଖୁନ୍ତୁ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯିଏ କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ଦୁଃଖୀ, ଶିଶୁଭାବରେ ଅନୁଚିତ, ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ସହପତ୍ନୀ କୈକେୟୀ ଅଧର୍ମ ଶବ୍ଦ କହିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଏହି ଶୁଣି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଅତି ନିଷ୍ଠା ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ; ତେଣୁ, ତୁମେ ଏଠି ରହି, ମୋ ସେବା କରି, ସର୍ବାଧିକ ଧର୍ମ କର। ଏକ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ନିଜ ଘରେ ଅନୁଶାସନ ରଖି ମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ, ସେ କାଶ୍ୟପ ତପସ୍ୟାରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ; ତେଣୁ, ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ—ତୁମେ ଏଠିଠୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ ଯଦି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମ ସହିତ ଥିଲେ ଘାସ ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ଭଲ। ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା, ମୁଁ ଏଠି ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି, କାରଣ ମୁଁ ଜୀବି ପାରିବି ନାହିଁ। ତେବେ, ମୋ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟର ଦୋଷୀ ଭାବେ ନିନ୍ଦିତ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ଯେପରି ନଦୀର ଦେବତା, ସାଗର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରେ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।