ରାଘବ, ତୁମେ ଜାଣିଛ ତ, ମୁଁ ଏହି ଅସୀମ ଦୁଃଖ, ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ଅପମାନକୁ, ଏବେ ବୟସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଉ ଅଭିଯୋଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଇ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭରିତ ଜୀବନ କେମିତି ଚାଲିବି? ଉପବାସ, ନିୟମ, ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଲାଲନା କରିଛି, ତଥାପି ଏହା ପ୍ରୟାସ ଅର୍ଥହୀନ ହେଇଯାଇଛି; ଆଜି ମୁଁ ନିର୍ବଳ ଓ ଶୂନ୍ୟ। ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼, ଏହା ଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗ ହେଉ ନାହିଁ, ନବବର୍ଷାର ପ୍ରବାହରେ ମହା ନଦୀର କୂଳ ଯେପରି ଅଟୁଟ ରହେ। ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଯମଲୋକରେ ମୋର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; ମୃତ୍ୟୁ ଆଜି ମୋତେ ଶକ୍ତିପୂର୍ବକ ଧରି ନେଇଯିବ ନାହିଁ, ଯେପରି ରାଜା ଡ଼ାହି ଦୁଃଖିତ ହରିଣୀକୁ ଧରି ନେଇଯାଏ। ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋହାର ତିଆରି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅସମୟର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ। ମୋ ଦୁଃଖ ଏହି: ଶିଶୁ ପାଇଁ କରିଥିବା ନିୟମ, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ ଓ ତପସ୍ୟା ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ଅବୃଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ମାନେ ମାନେ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଇଥିବା ଚାଷ ପରି। ଯଦି ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଜଣେ ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି, ଛୋଟ ଛୋଟ ଶିଶୁ ହିନ୍ ଗାଈ ପରି। ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ତୁମକୁ ନାହିଁ, ଏହି ଜୀବନ କ’ଣ ଉପଯୋଗୀ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁସରି ଅଟଳ ଦୁଃଖରେ ଅବଳ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଗାଈ ତା’ର ଛୋଟ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଅନୁତାପ କରେ। ଏପରି ଅସହ୍ୟ ବିଷାଦରେ ବିରାଜିତ କୌଶଳ୍ୟା, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଦିବ୍ୟ ନାୟିକା ଦୁଃଖରେ ଆବଦ୍ଧ ତା’ର ପୁଅକୁ ଦେଖି କାନ୍ଦେ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୂଶତମ ସର୍ଗ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରି କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତା’କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ମା, ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ସ୍ତ୍ରୀର ଶବ୍ଦରେ। ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ମନର ଅଭିଲାଷାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଯାହାକୁ ଚାହିଁ ତାହା କହିପାରିବେ। ମୁଁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୁଷ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିବା ବା ପ୍ରତିକୂଳ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୁଷ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ନ୍ୟାୟ ଭାବି, କୌଣ ଜଣେ ପିତା ନିଜ ପୁଅ, ଦେବତାପରି, ନ୍ୟାୟବାନ, ନିୟମିତ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା, ତା’କୁ କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? କେଉଁ ପୁଅ, ରାଜାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମନେ ରଖି, ତା’ର ମନରେ ରାଜସୀୟ ଭାବ ରଖି, ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବରେ ଫେରିଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ? ଯେପରି ଏହି ଘଟଣା ଅଜଣା ରହେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ମନେ ରଖିବା। ମୋ ସହିତ, ଧନୁ ହାତରେ, କେଉଁ ଜଣେ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବେ? ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସାମ୍ନାରେ କେଉଁ ଜଣେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟା ଆପନାକୁ ବିରୋଧ କରେ, ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେବେ, ବା ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁବେ, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିପାତ କରିଦେବି, କାରଣ ମୃଦୁ ଲୋକ ସଦା ଉପେକ୍ଷିତ। ଯଦି ଆମ ପିତା, କୈକେୟୀର ଉତ୍ସାହରେ, ଆମେ ଉପରେ କ୍ରୁଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁ ହେଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ନିପାତ କରିଦେବି। ଅଭିମାନୀ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଶିକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଶାସନ ଦରକାର। ଶତ୍ରୁନିବାରକ, କେଉଁ ଶକ୍ତି, କେଉଁ କାରଣ ଉପରେ ତିଆରି ରାଜ୍ୟ ଦାନ କୈକେୟୀକୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଭିତରେ ଶତ୍ରୁତା କରି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଉପରେ ରାଜ୍ୟର ଧନ ଭରତକୁ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ? ରାଣୀ, ମୁଁ ମନରୁ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ; ଦୃଢ଼ତା, ମୋ ଧନୁ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞରେ ଶପଥ କରୁଛି। ଯଦି ରାମା ଅଗ୍ନି ବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ରାଣୀ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବି। ମୋ ଶକ୍ତିରେ ତୁମ ଦୁଃଖ କୁ ଦୂର କରିଦେବି, ଉଷାକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାର କୁ ହଟାଏପରି; ରାଣୀ ମୋ ଶୌର୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯାହାର ମନ କୈକେୟୀପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବର, ଅନ୍ୟାୟରେ ଦୂଷିତ, ତା’କୁ ନିପାତ କରିଦେବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ମୋ ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ତଳିଯାଇଥିବା ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ନ୍ୟାୟ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତୁମେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ରୁହି, ମୋ ସେବା କରି ଉଚ୍ଚତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କର। ଏମିତି ଜଣେ ପୁଅ, ନିଜ ଘରେ ଅନୁଶାସନ ରେ ରହି, ମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ, ସେ କାଶ୍ୟପ ମହା ତପସ୍ବୀ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ରାଜାକୁ ଯେପରି ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତେପରି କରିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ—ତୁମେ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଥିଲେ ମୋ ପାଖରେ, ମୋ ଜୀବନ ବା ସୁଖର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମେ ସହିତ ଥିଲେ ମୁଁ ଘାସ ଉପରେ ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା, ମୁଁ ଏଠି ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ମୁଁ ଜୀବନ ଚାଲିପାରିବି ନାହିଁ। ତା’ପରେ, ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟ କରି ଅପକୀର୍ତ୍ତି ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ଯେପରି ନଦୀର ମହାପତି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରେ ନରକକୁ ଗଲେ।