କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇ କହିଲେ, “ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅନ୍ତହীন ବିଷାଦ ଓ ବିଳାପରୁ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆଉ କଣ ହେବ? ତୁମେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ଅବହେଳିତ ହେଲି; ତେବେ, ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମୋର କଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁ ମାତ୍ର ମୋ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ସଦା ନିୟମିତ ଓ ଦମିତ ରହିଛି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଅପ୍ରିୟ ହୋଇଛି, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଗୃହରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଏକାଉଣ୍ଟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଅତି କମ୍। ଯେଉଁ ଜଣେ ମୋତେ ସେବା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ ସେମାନେ ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କହିନାହାନ୍ତି। କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା କ୍ରୋଧ ଦେଖିବାରେ, ମୁଁ ଏତେ ଅଭାଗି, କିପରି ସହିପାରିବି ତାଙ୍କ ଅସୁମ୍ଭାଳିଆ ମୁହଁ, ମୋ ପୁଅ? ସତରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବାକୁ ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇ ସତରେ ଏହି ସତରେ ଦିନ ହେବା ପରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି। ଏତେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଅନ୍ତହীন ବିଷାଦ, ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଅପମାନ, ମୁଁ ଏବେ ବୟସ୍କ ହେଲି ମଧ୍ୟ, ରାଘବ, ଏହି ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖୀ ଓ ଦୟନୀୟ, ତୁମର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, କିପରି ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରିପାରିବି? ଉପବାସ, ନିୟମ, କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତୁମକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ବିଫଳ, ମୁଁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋର ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏହା ଭୂମିରେ ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ, ନୂତନ ବର୍ଷାର ବନ୍ୟା ଆସିଲେ ମହା ନଦୀର ତଟ କିପରି ଅଟୁଟ ରହେ। ମୃତ୍ୟୁ ଶାୟଦ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁର ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ ହେଉଛି ମୁଁ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଆସି ମୋତେ ନେଇ ନାହିଁ, ଯେପରି ସିଂହ ଦୁଃଖିତ ହରିଣୀକୁ ନେଇଯାଏ। ମୋର ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋହାର ତିଆରି, କାରଣ ଏହି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ; ଅପସମୟର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ। ମୋର ଏହି ଦୁଃଖ, ଯେଉଁ ବ୍ରତ, ଦାନ, ନିୟମ, ତପସ୍ୟା ମୁଁ ଏକ ଶିଶୁ ପାଇଁ କରିଥିଲି, ସମସ୍ତ ଫଳହୀନ; ଏକ ଉଷ୍କ ଜମିରେ ଉପଜା ଦିଆଯାଇଥିବା ବିଜର ପରି। ଯଦି ଏତେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଜଣେ ଅପସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇପାରିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛେନୁ ପିନ୍ଧି ହୋଇଯାଏ। ତୁମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ବିନା, ଏବେ ମୋ ଜୀବନ କଣ ଉପଯୋଗୀ? ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେଲି ମଧ୍ୟ, ଗାଈ ଛେନୁ ପାଇଁ କିପରି ଝାଞ୍ଜାଟ କରେ, ତୁମକୁ ଅନୁସରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଏହି ସମୟରେ, ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କୌସଲ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଦେବାଙ୍ଗନା ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମତ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୌସଲ୍ୟା ଏଭଳି ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ସମୟୋଚିତ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ଦେଉନାହିଁ, ଯେ ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବେ, ଏକ ମହିଳାର ଶବ୍ଦରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ। ଏକ ବୃଦ୍ଧ, ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଚାପ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ରାଜା କଣ କହିନପାରିବ? ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏଭଳି କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ, ଯେପାଇଁ ରାଘବ ରାଜ୍ୟରୁ ନିବାସିତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ଗୁପ୍ତ କିମ୍ବା ପ୍ରକଟ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟକ୍ତ, କୌଣସି ଜଣେ ତାଙ୍କ ଦୋଷ କହିପାରିବି ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଭାବନାରେ, କୌଣସି ପିତା ନିଜ ପୁଅକୁ, ଯେ ଦେବତା ସମ, ନୀତିଶୀଳ, ନିଜକୁ ଦମିତ ରଖିଛି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରେମ ଦେଉଛି, ଅକାରଣରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିପାରିବି କି? କୌଣସି ପୁଅ, ରାଜାଙ୍କ ଆଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି, ଏକ ଶିଶୁ ସମାନ ହୋଇଯାଇଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ରାଜସ୍ୱଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବି କି? ଯେପରି ଏହି ମାମଲା ଆଉ କୌଣସି ଜଣେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଏହି ଆଦେଶକୁ ମୋ ସହ ତୁମେ ମନରେ ରଖ। ମୋ ସହ, ଧନୁ ନେଇ ରହି, କୌଣସି ଜଣେ ତୁମକୁ କିଛି କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖରେ କୌଣସି ଜଣେ କିଛି କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟା ବିରୋଧୀ ହୋଇ, ମୁଁ ଏହି ସମଗ୍ର ନଗରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭରତଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ନିହତ କରିଦେବି, କାରଣ ଉଦାତ୍ତମାନେ ସଦା ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯଦି ଆମ ପିତା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ଆମ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହତ କରିଦେବି। ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅଭିମାନୀ, ଧର୍ମ ଅଧର୍ମରେ ଅଜ୍ଞ, ଏବଂ ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଶାସନ ଆବଶ୍ୟକ। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନିୟନ୍ତା, କେଉଁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଯୁକ୍ତି ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ତିନି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ତୁମେ ଓ ମୁଁ, ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁତା କରି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି ଯେପରି ତିନି ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇପାରିବି? ମହାରାଣୀ, ମୁଁ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅନୁଗତ; ସତ୍ୟ, ମୋ ଧନୁ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନର ଶପଥ ଦେଉଛି। ଯଦି ରାମା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହାରାଣୀ, ଜାଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଯିବି। ମୋ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାତରେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ; ମହାରାଣୀ ମୋର ପ୍ରତାପ ଦେଖନ୍ତୁ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯେ କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ଦୟନୀୟ, ଶିଶୁ ସମ, ବୟସ୍କ ହୋଇ ନିନ୍ଦିତ, ତାଙ୍କୁ ହତ କରିଦେବି।