ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରସବ ହୀନ ହେଲେ ଏକମାତ୍ର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି—ସେ ହେଉଛି ସନ୍ତାନ ନ ଥିବା ଦୁଃଖ; ଏହା ଛଡ଼ା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ମୁଁ ଏହି ବିଷୟରେ କହୁଛି, ରାମ। ମୁଁ ମୋ ଉପପତିର ପ୍ରଭାବରୁ କେବେ କୌଣସି ଶୁଭ ଫଳ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲି; ଏହି ଆଶା ଥିଲା ଯେ ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ମୁଁ ମୋ ସନ୍ତାନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି। ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୋ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ଅବମାନିତ, ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶୋକଦାୟକ ଓ ହୃଦୟ ଭେଦିବା ବାକ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏପରି ଅନ୍ତ ନଥିବା ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁସୋଚନା ଯାହା ମୋପରି ଆସିଛି, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ପୀଡ଼ାଦାୟକ କଣ ହେବ? ତୁମେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ଅବହେଳିତ ହେଉଛି; ତୁମେ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ତ, କିପରି ଦୁଃଖ ମୁଁ ଭୋଗିବି? ଏଠି ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ସଦା ନିବାରିତ ଓ ଦମିତ ରହିଛି, ସଦା ମୋ ଉପପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନଦୃଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ପରିବାରରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅପରିପକ୍ୱ ହୋଇଛି। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସେବା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ମୋ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ନିତ୍ୟ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅମୂଳ୍ୟ ମୁହଁକୁ କିପରି ସହିପାରିବି, ମୋ ପୁଅ? ସତରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ ଏହି ସପ୍ତଦଶ ବର୍ଷ ହେଲା; ମୁଁ ଏତିକି ଦିନ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆଶା କରୁଥିଲି। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଅବମାନ ସହିପାରୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଗଲି, ରାଘବ। ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବଳ ହୋଇ, ତୁମର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁକୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ, କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି? ଉପବାସ, ତପ, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଲାଳନା କରିଥିଲି; ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, ଏବେ ମୁଁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି। ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚିତ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ଯାଉନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରବଳ ନଦୀର ତୀର ନୂତନ ବର୍ଷା ଜଳକୁ ସହିପାରେ। ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯମପୁରୀରେ ମୋ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ଏବେ ମୋତେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧରି ନେଇନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ଅଶ୍ରୁବାହି ହରିଣୀକୁ ଧରି ନେଇଥାଏ। ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚିତ ଲୋହାରେ ତିଆରି, କାରଣ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ଯାଉନାହିଁ, ଏହି ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ନାହିଁ। ମୋ ଦୁଃଖ ଏହି: ମୋ ନିୟମ, ଦାନ, ଦମ, ଏବଂ ଯେଉଁ ତପ ମୁଁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କରିଥିଲି, ସେମାନେ ଏବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ଉପଜିବା ମାଟିରେ ବିଜ ଚାଷ କରାଯାଇଥାଏ। ଯଦି କେହି ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ନାହିଁ ଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ଏକ ଝିଅ ନିଃସନ୍ତାନ ଗାଈ ପରି, ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି। ତୁମେ ନାହିଁ ଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ନାହିଁ ଥିଲେ, ଏହି ଜୀବନର କଣ ଉପଯୋଗ? ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବଳ ହୋଇ, ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛେନା ପଛରେ ଯାଉଥିବା ପରି, ତୁମ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଲେ, ଯେପରି ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଅଶ୍ରୁପାତ କରନ୍ତି। ଏଠି ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୂଇଁ ବା ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏପରି କୌଶଳ୍ୟା, ରାମଙ୍କ ମାତା, ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କ୍ଷୋଭ ଭରି କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁକୂଳ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। "ମହିଳା ଏହି କଥା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ମୋ ଭାଇ ରାଘବ ଏପରି ଏୟୋଧ୍ୟାର ଶ୍ରୀ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି। ଏକ ବୃଦ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଅଭିଲାଷାରେ ବ୍ୟାକୁଳ, ସେମାନେ କିପରି କଥା କହିପାରିବେ, ରାଜା ହେଲେ? ମୁଁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିନାହିଁ, ଏପରି କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ କିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ, ଗୁପ୍ତ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶ୍ୟ, ମିତ୍ର କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗିତ, ଯେଉଁମାନେ ରାଘବଙ୍କ ଦୋଷ କହିପାରିବେ। କିଏ ଧର୍ମ ବିଚାର କରି, ଏକ ଦେବତା ସମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା ସନ୍ତାନକୁ କାହିଁକି ଅପରାଧ ଛଡ଼ି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? କିଏ ରାଜାଙ୍କ ଆଚରଣ ମନେ ରଖି, ଏପରି ଭାବରେ ଏକ ଶିଶୁ ସମାନ ହୋଇଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ରାଜାସମ ଆଚରଣ କରିପାରିବେ? ଏପରି ଏହି ଦୁଃଖ ଯାଁଉଁଠି ଏପରି କଥା କିଏ ଜାଣିନାହିଁ, ଯୋଗୁ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ମୋ ସହିତ ଗୁପ୍ତ ରଖ। ମୋ ସହିତ ତୁମେ ରହିବା ସମୟରେ, ମୋ ଧନୁ ନେଇ, କିଏ ତୁମକୁ କିଛି କରିପାରିବେ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଲେ କିଏ କିଛି କରିପାରିବେ? ପୁରୁଷମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଏୟୋଧ୍ୟା ଆମେ ରୋଷିତ ରହିଲେ, ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ନିହତ କରିଦେବି, କାରଣ ଉଦାତ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସଦା ଅବହେଳା କରାଯାଏ। ଯଦି ଆମ ପିତା, କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଆମେ ଉପରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁ ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ନିହତ କରିଦେବି। ଏକ ଅଭିମାନୀ ଗୁରୁ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଶାସନ ଦିଆଯିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାୟକ, କେଉଁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଭରସା କରି, ଏହି ସଜା ଶ୍ରୀ କୈକେୟୀକୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଉପରେ ଶତ୍ରୁତା କରି, ରାଜ୍ୟର ଧନ-ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଭରତଙ୍କୁ ଦେବା ପାଇଁ କେଉଁ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି? ମହାରାଣୀ, ମୁଁ ମନରୁ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ନିଶ୍ଚିତ ଭବ୍ୟ; ତଥ୍ୟ, ମୋ ଧନୁ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶପଥ କରୁଛି।