ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଏକ ଜୀବନ୍ତ କଥା: ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇ କହିଲେ— “ରାଘବ, ତୁମେ ଯଦି ମୋ ପାଖରେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ମୁଁ ନିର୍ସନ୍ତାନ ହେଇ ଏପରି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଖିବିନଥାନ୍ତି। ଏକ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଜନନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମନୋବ୍ୟଥା ଅଛି—ସନ୍ତାନ ନଥିବାର କଷ୍ଟ; ଏଠି ଅତିରିକ୍ତ କିଛି ନୁହେଁ, ମୋ ପୁଅ। ମୁଁ କେବେ ମୋ ପତିଙ୍କ ଶୌର୍ୟରୁ କିଛି ଶୁଭ ଦେଖିନଥିଲି; ଏହା ପୁଅ ମାନେ ଦେଖିବି ଭାବିଥିଲି, ରାମ। ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଗଣଙ୍କୁ ଯେଉଁମାନେ ମୋଠାରେ ଅଧମ, ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଓ ହୃଦୟକୁ ଚିରିଦେଇଥିବା କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏପରି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୋଭ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର କିଛି ଅଛି କି? ତୁମେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏପରି ଅନାଦର ପାଇଲି; ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ କଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ସଦା ନିୟମିତ ଓ ଦମିତ ରହିଛି, ସଦା ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରିୟ; କୈକେୟୀଙ୍କ ଗୃହରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧମ ହେଇ ରହିଛି। ମୋ ପାଖରେ ଯେଉଁମାନେ ରହନ୍ତି କିମ୍ବା ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା କହିନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ରୋଷ ଦେଖି, ମୁଁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଖରା କଥା ମୁହଁକୁ କିପରି ସହିପାରିବି, ରାମ? ସତରେ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ ଦେଖି ସପ୍ତଦଶ ବର୍ଷ ହେବାକୁ ଚାଲିଛି, ରାଘବ; ମୁଁ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରିଥିଲି। ଏବେ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅପମାନ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅଧିକ ସହିପାରିବିନାହିଁ, ରାଘବ। ମୁଁ କିପରି ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟନୀୟ ହେଉଁ, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତୁମର ମୁହଁ ଦେଖିବାର ଅବସ୍ଥାରେ ବଞ୍ଚିପାରିବି? ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଲାଲିଛି, ତଥାପି ମୋ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, ଏବେ ମୁଁ ନିର୍ଧନ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଉଦ୍ଧାର ହେବା ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗି ଯାଉନାହିଁ, ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର ତୀର ପରି ଜଲ ବଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହେ। ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, ଯମ ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ ଅସ୍ଥାନ ନାହିଁ; ଯେପରି ଶିଖାରା ହରିଣୀକୁ ବାଘ ଚୁଆଇ ନେଇଯାଏ, ଏପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆଜି ମୋତେ ଚୁଆଇ ନେଉନାହିଁ। ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋହାର ତିଆରି, ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗି ଯାଉନାହିଁ; ଅପସମୟ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ। ମୋ ଦୁଃଖ ଏହି—ମୋ ବ୍ରତ, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ, ଏବଂ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଅବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, ଅଜମି ଭୂମିରେ ଚାଷ କରିଲା ପରି। ଯଦି ଦୁଃଖରେ ତଳିଯିବା ଏକ ଜନ୍ମ ଅପସମୟ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି, ତୁମ ପ୍ରିୟ ମୁଁ ନଥିବା ଗାଈ ପରି। ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ରଖି ମୋ ପାଖରେ ନଥିବାରୁ, ଏବେ ମୋ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ; ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମ ପଛରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବି, ଗାଈ ତାର ବଛା ପଛରେ ଚାଲିଥିବା ପରି। ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି କୌଶଳ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅପାର ଦୟାରେ କାନ୍ଦିବା ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ଦେବୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧି ଥିଲେ ଦେଖି କାନ୍ଦନ୍ତି। ଏଠି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରି କୌଶଳ୍ୟା ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଏହିପରି ଉଚିତ କଥା କହିଲେ— “ମା, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ଯେ ରାଘବ ଏପରି ଏକ ମହିଳାଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏକ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକ, ଯେଉଁ ଚିତ୍ତ ରାଗରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଚାପ ଦେଲେ କି ନ କହିପାରିବେ? ମୁଁ ତାଙ୍କର କିଛି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏପରି କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି ଲୋକ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ କହିପାରିବେ? ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଉଁଠି କୌଣସି ପିତା ନିଜ ପୁଅ, ଦେବତା ପରି, ସଠିକ୍, ନିୟମିତ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ କରେ, ତାଙ୍କୁ କାରଣ ବିନା ବିଦାୟ କରିପାରିବେ? କେଉଁ ପୁଅ, ରାଜାଙ୍କ ଆଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି, ଏକ ଶିଶୁ ଭାବରେ ପିତା ପ୍ରତି ରାଜାନୁରୂପ ଆଚରଣ କରିପାରିବେ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥା କୌଣସି ଜଣେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଆପଣ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ମୋ ସହ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତୁ। ମୁଁ ତୁମ ସହ ରହି, ଧନୁଷ ନେଇ, ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି; ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଠିଆ ରହିଲେ କୌଣସି କିଛି କରିପାରିବେନାହିଁ, ଏପରି ମୁଁ ରାଘବର ସୁରକ୍ଷା କରିବି। ଓ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ଯଦି ଆୟୋଧ୍ୟା ଶତ୍ରୁତା ରଖେ, ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମସ୍ତ ଜନକୁ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି; ଯେମିତି ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଅପମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି ଆମ ପିତା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ଆମ ସହ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁ ହୋଇପାରିଛନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ମାରିଦେବି, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ମାରିଦେବି। ଏକ ଅହଂକାରୀ ଗୁରୁ, ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ମାର୍ଗରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ। ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ଶକ୍ତି ଓ ଯୁକ୍ତି କଣ ତାଙ୍କ ପାଖରେ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି ସଜା ରାଜ୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ? ତୁମେ ଓ ମୁଁ ସହ ଏକ ଦ୍ୱେଷ କରି, ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇପାଇଁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କି ଶକ୍ତି ଅଛି, ରାଘବ? ମା, ମୁଁ ମନରୁ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର; ସତ୍ୟ, ମୋ ଧନୁଷ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ସେହିପାଇଁ ମୁଁ ଶପଥ କରୁଛି। ଯଦି ରାମ ଦହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ମା, ଜାଣନ୍ତୁ ଯେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିବି।