କୌଶଳ୍ୟା, ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ, ନିକଟରେ ବସିଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ ଏଭଳି କହିଲେ— “ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଯଦି ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ନିର୍ସନ୍ତାନ ରୁହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡିନଥାନ୍ତା। ଏକ ନିର୍ସନ୍ତାନା ଜନନୀ ପାଇଁ ଏକେମାତ୍ର ମନସିକ ଦୁଃଖ ହେଉଛି ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ମୋ ସନ୍ତାନ। ମୁଁ କେବେ ମୋ ପତିଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ କୌଣସି ସୁଖ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଦେଖିନଥିଲି; ମୁଁ ଆଶା କରୁଥିଲି ମୋ ସନ୍ତାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ସୁଖ ଦେଖିବି, ହେ ରାମ। ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋ ଅନ୍ୟ ରାନୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋଠାରୁ ଅଧମ, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରୁ ଅନେକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଏବଂ ହୃଦୟକୁ ବେଧିଯିବା କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡିବ। ଏପରି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକ ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ କ’ଣ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ହେବ? ତୁମେ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରୁଛି; ତେଣୁ, ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ମୋ ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ମୁଁ ସଦା ଦମିତ ଏବଂ ମୋ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନଦୃଷ୍ଟ ରହିଛି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଗୃହରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା କମ୍ ମାନିତି। ମୋ ସେବା କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା କେହି, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା କରେନାହିଁ। ସେ ନିତ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏପରି ଅଭାଗିନୀ କେମିତି ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ସହିପାରିବି, ମୋ ପୁତ୍ର? ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ ୧୭ ବର୍ଷ ହେଲା, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆଶା କରୁଥିଲି। ମୁଁ ଏହି ଅନନ୍ତ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଅନ୍ୟ ରାନୀମାନଙ୍କ ଅପମାନ, ବୟସ୍କ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଆଉ ସହିପାରୁନାହିଁ, ରାଘବ। ମୁଁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖିବା ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି? ଉପବାସ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଅନେକ କଷ୍ଟ ସହି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଲାଡ଼େଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ହେଲା, ଏବେ ମୁଁ ସବୁକିଛି ହରାଇଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗୁନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର କୂଳ ନୂତନ ବର୍ଷାର ବନ୍ୟା ସହିଥାଏ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯମଲୋକ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ଆଜି ମୋତେ ଶିକାର କରୁନାହିଁ, ଯେପରି ସିଂହ ଏକ କନ୍ନା ହରିଦିଏ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଲୋହାର ହେବା ଦରକାର, ଏପରି ଦୁଃଖ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗୁନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ, ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ। ମୋ ଏହି ଦୁଃଖ— ଯେଉଁ ତପ, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ ଏବଂ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ଆସ୍ତିକ୍ୟ ମୋର ଅର୍ଥହୀନ ହେଲା, ଯେପରି ଅଉପଜନ୍ୟ ଜମିରେ ବିଆପୁଣି। ଯଦି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଜଣେ ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ତୁମ୍ବିନା, ଏକ ମାଁ ଯେପରି ଛୁଆଁ ହରାଇଦେଇଥିବା ଗାଈ, ତେପରି ପିତୃଲୋକକୁ ଚାଲିଯାଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ତୁମେ ନଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖିବା ବଞ୍ଚିତ ହେବାରେ, ମୋ ଜୀବନ କ’ଣ ଉପକାର? ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଛୁଆଁ ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିବା ଗାଈ ପରି, ତୁମ ସହ ବନକୁ ଯିବି। ଏହିପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି-ଦେଖି ବହୁତ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଦେବାଙ୍ଗନା ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବରେ ଆଠୁଆ ହୋଇଥିବା ପୁଅକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପାକୁଥାଏ। ଏଠାରେ ଜୟଶାଳି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କୌଶଳ୍ୟା ଏଭଳି ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ, ଏ ଅବସର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ— “ମାତା, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ ଯେ, ରାଘବ ସ୍ତ୍ରୀର କଥାରେ ଆଜ୍ଞାବଧ୍ୟ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ଯିବେ। ଏକ ବୃଦ୍ଧ, ଯିଏ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଚାପ ଦେଲେ ସେ କିଛି କହିପାରିବେନି କି? ମୁଁ ଏହି ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ ଯେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବନକୁ ନିର୍ବାସିତ କରାଯିବ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କେହି ମଧ୍ୟ, ଗୁପ୍ତ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ କହିପାରିବେ, ଦେଖୁନାହିଁ। କିଏ ଧର୍ମ ବିଚାର କରି, ଏମିତି ଏକ ସୁପୁତ୍ର, ଦେବତା ସମ, ସଠିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା, ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ ରଖୁଥିବା ପୁଅକୁ କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? କେଉଁ ପୁଅ, ରାଜାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି, ଶିଶୁ ହୋଇଯାଇଥିବା ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଜସ୍ୱଭାବ ଦେଖାଇପାରିବ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥା କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ମୋ ବଣ୍ଡୁ ବାଣ ଥିବାବେଳେ, କିଏ ତୁମକୁ କିଛି କରିପାରିବ, ରାଘବ? ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସାମ୍ନାରେ କିଏ କିଛି କରିପାରେନାହିଁ। ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟା ବିପକ୍ଷ ହୋଇଯାଏ, ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେବେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ମାରିଦେବି, କାରଣ ମୃଦୁ ଲୋକମାନେ ସଦା ଅବହେଳିତ। ଯଦି ଆମ ପିତା, କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଆମ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ମାରିଦେବା ଉଚିତ। ଏକ ଅଭିମାନୀ ଗୁରୁ, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେଠି ଶାସନ ଆବଶ୍ୟକ। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଶାସକ, କ’ଣ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଯୁକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ସେ ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତ ସୌଭାଗ୍ୟ କୈକେୟୀକୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ ସହ ଦ୍ୱେଷ କରି, କ’ଣ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ରାଜ୍ୟର ଧନ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇପାରିବେ, ଶତ୍ରୁଦମନ? ରାଜମାତା, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ପ୍ରଣୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ମୋର ସତ୍ୟ, ମୋ ବଣ୍ଡୁ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞମାନ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶପଥ କରୁଛି।