ମହାନ ରାଜା ଦଶରଥ ବରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଦେଇ ଦେଲେ, ମୁଁ ତ ଏକ ତପସ୍ବୀ ପରି ଦଣ୍ଡକା ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିରବାସିତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜନ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବି, ଜଙ୍ଗଲର ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଭୋଜନ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା, ଏକ କଟା ଶାଳ ଗଛର ଡାଲି ପରି ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଢେଇ ପଡିଲେ, ଏକ ଦେବୀ ଆକାଶରୁ ପତିତ ହେବା ପରି। ତାଙ୍କ ମାତା, ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିଲେ, ଏମିତି ଭୂମିରେ ଡେଇ ପଡିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ତାଙ୍କ ଅନୁଭୁତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ରାମ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ହାତରେ ଛୁଇଁଲେ, ଯାହା ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ଥିଲା, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ, ଏକ ନଦୀର ସ୍ରୋତରେ ଭସିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି। ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ କୌଶଳ୍ୟା, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ୟବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଭୋଗୁଥିବା, ରାମଙ୍କୁ ପାଖରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣିଥିଲେ, ଦୁଃଖଭରା କଥା କହିଲେ— “ରାଘବ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତା, ମୁଁ ନିର୍ସନ୍ତାନ ହୋଇ ଏପରି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥାନ୍ତି। ଏକ ନିର୍ସନ୍ତାନ ମହିଳା ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଦୁଃଖ ହେଉଛି ସନ୍ତାନ ନ ଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ, ପୁଅ। ମୁଁ କେବେ ମୋ ପତିଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସୁଖ ବା ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲି; ଏହି ଆଶା ଥିଲା ଯେ, ମୋ ପୁଅ ମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ସୁଖ ଆଣିବେ, ରାମ। ମୁଁ ଦିଗ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ମୋ ସହପତ୍ନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ମୋଠାରୁ ଉନ୍ନତ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଓ ହୃଦୟକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏପରି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏପରି ଉପେକ୍ଷିତ ହେଉଛି; ତୁମେ ନଥିବାବେଳେ କଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ସଦା ନିଜକୁ ସଂଯମ ରେଖିଛି, ସଦା ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରିୟ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଘରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସେବା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ମୋଠାରେ ଚଳନ୍ତି, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ ସେମାନେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ସଦା କ୍ରୋଧର କାରଣରୁ, ମୁଁ ଏପରି ଅଭାଗି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ ମୁହଁକୁ ଦେଖିବାକୁ କିପରି ସହିପାରିବି, ପୁଅ? ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ରାଘବ, ସତରେ ବର୍ଷ ହେବାରୁ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ। ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନ, ଏବେ ବୟସ୍କ ହେଲି ମଧ୍ୟ, ରାଘବ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଆଉ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟନୀୟ, ତୁମର ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି? ଉପବାସ, ତପ, ଏବଂ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପାଳିଥିଲି, ଯଦିଓ ଏହି ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଇଗଲା, ଏବେ ମୁଁ ନିର୍ଧନ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ, ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର କୂଳ ନୂତନ ବର୍ଷାର ପ୍ରବାହକୁ ସହିଥିବା ପରି। ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, ଯମର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ଦିନେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ନେଇନଥିବା ପରି। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଲୋହା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, କାରଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ; ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ। ମୋ ଦୁଃଖ ଏହି: ମୋ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ନିୟମ, ଦାନ, ସଂଯମ, ଏବଂ ତପସ୍ୟା, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା, ଏକ ବିଉଁ ଅରିଅଁ ଜମିରେ ପକାଯିବା ପରି। ଯଦି ଏକ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଅପସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ମିଳିପାରିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଅତୀତ ପିତୃମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି, ଏକ ଛାନ୍ଦ ହରାଇ ଦେଇଥିବା ଗାଉଁ ପରି। ଏବେ ମୋ ଜୀବନ କିପରି ବ୍ୟର୍ଥ? ତୁମେ ନଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଅନ୍ୟ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ତୁମକୁ ଅନୁସରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି, ଏକ ଛାନ୍ଦ ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିବା ଗାଉଁ ପରି। ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, କୌଶଳ୍ୟା ବହୁତ କାନ୍ଦିଲେ, ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଏକ ଦେବକନ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଆବଦ୍ଧ ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖିଥିବା ପରି। ଏପରି ଭାବରେ କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦୟାଭାବରେ ଅନୁକୂଳ କଥା କହିଲେ— "ମା, ଏହା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ଯେ ରାଘବ ଏକ ମହିଳାର କଥାରେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ଅପେକ୍ଷା ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଚାପ ଦେଲେ କି ନ କହିପାରିବେ? ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିନି, ଏପରି କୌଣସି ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ଦେଖି ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିରବାସିତ କରାଯିବ। ଏହି ସଂସାରରେ, ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ମିତ୍ର କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗିତ, ରାମଙ୍କୁ ଦୋଷୀ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଭାବି, କୌଣସି ପିତା ନିଜ ପୁଅକୁ, ଯିଏ ଦେବତାପରି, ନିଜ ଶାସନ ରେଖିଛି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସ୍ଥା ଦେଇଥିବା, କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା ପରିତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? କେଉଁ ସନ୍ତାନ, ରାଜାଙ୍କ ଆଚରଣ ଭାବି, ଦିନେ ଶିଶୁ ପରି ହୋଇଯାଇଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ରାଜାପରି ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ? ଯଦି ଏହି କଥା କୌଣସି ଜଣେ ଜାଣିନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ ତୁମ ସହ କ୍ଷୀପ୍ତ ରଖିବି। ମୋ ସହ ତୁମେ ରହିବାବେଳେ, ମୋ ଧନୁ ନେଇ, କୌଣସି ଜଣେ ତୁମେ ଉପରେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ କୌଣସି କିଛି ହେବା ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟା ଶତ୍ରୁତା କରେ, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ସହରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେଇବି। ଯେଉଁମାନେ ବରତଙ୍କ ସହ ରହିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଭଲ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ବିନା ଭୟରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇବି, କାରଣ ମୃଦୁ ଲୋକ ସଦା ଉପେକ୍ଷିତ।