ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ନମ୍ର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ମା, ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ବିଷୟରେ ଅବଗତି ନାହାନ୍ତି; ଏହା ଆପଣଙ୍କ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଆସିଛି। ମୁଁ ଏହି ସିଂହାସନକୁ ଆଉ କଣ କରିବି? ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସର ସମୟ ଆସିଗଲା। ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ମୂଳ, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ମୁଁ ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେପରି ରହିବି। ମହାରାଜା ଏହି ସିଂହାସନ ବରତଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୋତେ ତୁଫାନ ଲାଗିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ, ମୋତେ ଏହି ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ବିତାଇବାକୁ ପଡିବ; ମୁଁ କେବଳ ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଉପରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି।” ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି କୌଶଳ୍ୟା ମନେ ଦୁଃଖର ଭାର ସହିପାରିଲେନି। ଝଙ୍କାର ଲାଗିଥିବା ଶାଳ ଗଛର ଏକ ଡାଳ ପରି, ସେ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେପରି ଦେବୀ ଆକାଶରୁ ପଡିଯାନ୍ତି। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନଥିବା ମାତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଗିରିପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଝାଡ଼ି ଧୂଳିରେ ଢାକା ପଡ଼ିଥିବା ଦେହକୁ ହାତ ଦେଇ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅବିରତ କ୍ଷୁଦ୍ରତାରେ ଡୁବିଥିବା ମାତା ନଦୀରେ ଭସିଯାଉଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଉଠିଲେ। ସେ, ଯିଏ ସଦା ଶୁଭ ଓ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଏତେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ ଯେ, ରାଘବଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଣୁଥିଲେ: “ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ମୋ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନ ନେଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ନିର୍ସନ୍ତାନ ହୋଇ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି। ନିର୍ସନ୍ତାନ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମନୋବେଦନା ହେଉଛି ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାର ଦୁଃଖ; ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ପୁତ୍ର। ମୁଁ କେବେ ମୋ ପତିଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ କୌଣସି ସୁଖ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲି; ଏହା ମୁଁ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବି ବୋଲି ଆଶା କରିଥିଲି। ମୁଁ ଉତ୍ତମ ହେଉଛି, ତଥାପି ମୋ ଅପର କନ୍ୟାଗଣ ମୋ ପାଖରେ ଅନେକ ଅମୃଦୁ, ହୃଦୟ ଭେଦିବା କଥା କହିବେ; ଏଠାରୁ ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦ କ’ଣ ହେବ? ତୁମେ ଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏପରି ଅବହେଳିତ; ତେବେ ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଅଟଳ। ମୁଁ ସଦା ଅନୁଶାସିତ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ରହିଛି, ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଅନଦୃଷ୍ଟ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ପରିବାରରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସେବା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ମୋ ସହ ଚଳନ୍ତି, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତିନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଅନବରତ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ମୁଁ ଏପରି ଅପରାଧିନୀ କେମିତି ତାଙ୍କ ରୁକ୍ଷ ମୁହଁକୁ ସହିପାରିବି, ପୁତ୍ର? ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇ ବର୍ଷ ସତରଟି ହୋଇଗଲା, ମୁଁ ସଦା ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆଶା କରି ରହିଥିଲି। ଏତେ ବୟସ୍ ହେଲା ବି, ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଅପମାନ ଆଉ ସହିପାରୁନି, ରାଘବ। ତୁମ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ ଦେଖିବା ଅବସର ହରାଇ, ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟନୀୟ ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିବି? ଉପବାସ, ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବଡ଼ କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଦୃଢ଼, ତେଣୁ ଏପରି ଅତିରିକ୍ତ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ; ଏକ ପ୍ରବଳ ବନ୍ଧ ଯେପରି ଉତ୍ତଳ ବର୍ଷାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏନାହିଁ। ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯମଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ନହେଲେ ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଶିକାର କରିନଥାନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଲୋହାର; ଏପରି ଦୁଃଖ ଭରିଲା ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ, ଅପମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ। ମୋର ଏହି ଦୁଃଖ ଯେ, ମୁଁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସଂଯମ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା କଲି, ସେ ସବୁ ବିଫଳ ହେଲା—ଅଉଷର ଭୂମିରେ ବିଜା ପକାଇବା ପରି। ଯଦି ଅତି ଦୁଃଖିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ରମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି, ଗୋଞ୍ଜ ହରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି। ଏବେ ତୁମେ ନଥିବା ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଦେଖିବା ଅବସର ହରାଇ, ମୋ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ; ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋଞ୍ଜ ଖୋଜୁଥିବା ଗାଈ ପରି ତୁମ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।” ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ ଅଶ୍ରୁ ପାତିଲେ, ଯେପରି ଦେବକନ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ଅଶ୍ରୁ ପାତେ। ଏହିପରି କୌଶଳ୍ୟା ଶୋକେ ଭାସୁଥିବାବେଳେ, ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋନେଶ୍ୱିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମାତାଙ୍କୁ ଅନୁକୂଳ ଓ ସମୟୋପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ମା, ଏହି କଥା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ କରେନାହିଁ—ଏହି ଭଳି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ହେଉଛି, ଏହା କେବଳ ଏକ ମହିଳାଙ୍କ କଥାରେ। ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆସକ୍ତିରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ଏପରି ସମୟରେ ରାଜା କଣ କହିନଥାନ୍ତି? ମୁଁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ କିମ୍ବା ଅପରାଧ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯିବ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କୌଣସି ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତରେ ତାଙ୍କ କୌଣସି ଦୋଷ କହିପାରିବେନାହିଁ। କିଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସଂଯମୀ, ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହଶୀଳ ପୁତ୍ରକୁ କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? କେଉଁ ପୁତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି, ଶିଶୁ ପରି ହୋଇଯାଇଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ରାଜସ୍ବଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ? ଯେପରିଏଁ ଏହି କଥା କାହାରୁ ଗୁପ୍ତ ରହିଛି, ଆପଣ ଏହି ଆଦେଶକୁ ମୋ ସହ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତୁ। ମୋ ସହ ଧନୁଷ ଧାରି ଥିଲେ, ରାଘବ, ଏମିତି କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବ? ମୃତ୍ୟୁ ଦଢ଼ିଆ ଥିବାବେଳେ କିଏ କିଛି କରିପାରିବ? ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଆୟୋଧ୍ୟା ଆପଣଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରେ, ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମସ୍ତ ସହରକୁ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି।