ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ନମ୍ରତାରେ ମାଥା ନମାଇ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥୁତ ହେଲେ ଏବଂ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଆଗେଇଲେ। ସେ ବୋଲିଲେ, "ମାତା, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟ ଆସିଛି, ତୁମେ ଶୟଦ ଜାଣିନାହାଁ; ଏହା ତୁମ ପାଇଁ, ବୈଦେହୀ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଏହି ରାଜସିଂହାସନର ମୋ ପାଇଁ କ'ଣ ଉପଯୋଗ? ବନବାସ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସମୟ ଆସିଗଲା।" "ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜନ ବନରେ କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ରହିବି, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁନି ପରି ବ୍ୟତୀତ କରିବି। ମହାରାଜା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ତପସ୍ବୀ ପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି। ଛଅ ଏବଂ ଆଠ ବର୍ଷ, ମୁଁ ବନରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ରହିବି।" ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ ଯେପରି କାଟିଦିଆଯାଏ, ସେପରି ଏକାଏକି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେନ ଦେବୀ ଦିଗନ୍ତରୁ ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ଏବଂ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସମ୍ବିତ ନଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ଧୂଳି ଲଗା ଶରୀରକୁ ହାତ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ, ଯେପରି ଏକ ଅସହାୟ ଘୋଡ଼ି ଝରଣାରେ ଭସିଯାଏ, ସେପରି କୌଶଳ୍ୟା ମୃଚ୍ଛିତ ଅବସ୍ଥାରୁ ଦେଖିଲେ। ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିବା କୌଶଳ୍ୟା ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହିଲେ, "ରାଘବ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଥାଇ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି। ସନ୍ତାନ ନଥିବା ଜନନୀ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମନୋବେଦନା ହେଉଛି ସନ୍ତାନହୀନତା, ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ପୁଅ।" "ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ ମୋର ପତିଙ୍କ ଶୌର୍ୟରୁ କୌଣସି ସୁଖ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିନାହିଁ; ଏହି ଆଶା ଥିଲା ଯେ ସେଥିରେ ମୋ ପୁଅ ରାମ ମାନେ ଦେଖିବି। ମୁଁ ଉତ୍ତମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଅପର ରାଣୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋଠାରୁ ଅଧମ, ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଏବଂ ହୃଦୟକୁ ବିଧିରେ ମାରିଦେଇଥିବା କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏପରି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ତୁଳନାରେ କ'ଣ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର ଅଛି?" "ତୁମେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଏପରି ଅବହେଳା କରାଯାଏ; ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ କ'ଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ସଦା ଅତି ନିୟମିତ ଏବଂ ସ୍ନେହ ହୀନ, ପତିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅପ୍ରସନ୍ନ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଗୃହରେ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସେବା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତିନାହିଁ।" "ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ଏପରି ଅଭାଗିନୀ ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କ ମୁଖ ଦେଖି ସହିପାରିବି, ପୁଅ? ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଁ ୧୭ ବର୍ଷ ହେଲା, ମୁଁ ସଦା ଏହି ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆଶା କରୁଥିଲି। ଏବେ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ସହୋଧରୀମାନଙ୍କ ଅବମାନନା ସହିବାକୁ ମୋର କ୍ଷମତା ନାହିଁ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହେଲି।" "ତୁମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ଦେଖିବା ଅଅବସ୍ଥାରେ, ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅଭାଗିନୀ ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି? ଉପବାସ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପାଳିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, ମୁଁ ଏବେ ଶୂନ୍ୟ।" "ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର ତଟ ବର୍ଷାର ପାଣିରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯମର ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, କାରଣ ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଶିକାର କରିନାହିଁ, ଯେପରି ସିଂହ ଦୁଃଖିତ ହରିଣୀକୁ ଧରିନେଇଯାଏ।" "ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋହାର ତିଆରି, କାରଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏନାହିଁ; ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ। ଏହି ମୋର ଦୁଃଖ, ମୋର ନିୟମ, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ ଓ ତପସ୍ୟା ଯାହା ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କରିଥିଲି, ସେସବୁ ବଞ୍ଚିତ ମାଟିରେ ମାନେ ବିଫଳ ହେଲା।" "ଯଦି ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ଲୋକ ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି, ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛାଉଣି ବିନା ରହିଯାଏ।" "ତୁମେ ନଥିବା ବେଳେ, ମୋର ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ'ଣ? ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ବନକୁ ଯିବି, ଅବଳା ଏବଂ ଏକ ଗାଈ ତାର ଛାଉଣିକୁ ଖୋଜିଥିବା ପରି।" ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ହତାଶ ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଦେବକନ୍ୟା ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମୟର ଉଚିତ କଥା କହିଲେ। "ମାତା, ଏହା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ଯେ ରାଘବ ଏପରି ଏକ ମହିଳାଙ୍କ ଆଗ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି। ଏକ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା, ଯିଏ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଚାପ ଦେଲେ ସେ କ'ଣ କହିପାରିବେ ନାହିଁ?" "ମୁଁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ କିମ୍ବା ଅପରାଧ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହାପାଇଁ ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ପଠାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ସଂସାରରେ ମୁଁ ଏମିତି କେହିକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯିଏ ଗୁପ୍ତଭାବେ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶ୍ୟଭାବେ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ, ତାଙ୍କ ଦୋଷ କହିପାରିବ।" "ଧର୍ମକୁ ଭାବି, କେଉଁ ଜଣେ ପିତା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ନିୟମିତ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ କରୁଥିବା, ଦେବତା ସମାନ ପୁଅକୁ ଅକାରଣରେ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ?" "କେଉଁ ପୁଅ, ରାଜାଙ୍କ ଆଚରଣ ମନେରେ ରଖି, ଏକ ଶିଶୁ ସମାନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ରାଜସିଂହାସନ ପ୍ରତି ମନେ ରଖି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ?" "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥା କେହି ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ, ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ମୋ ସହ ଗୁପ୍ତ ରଖ।" "ମୁଁ ତୁମ ସହ ଧନୁଷ ଧରି ରହିଲେ, ତୁମକୁ କିଏ କିଛି କରିପାରିବ?