ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ ହେଲାପରେ, ରାଘବ ଜୋଡାହାତରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ ମାତାଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ। ସ୍ଭାଭାବିକ ଭାବରେ ନମ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମ, ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଦୂର୍ଗମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମହାରାଣୀ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମହାବିପଦ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଆଣିଛି, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।" "ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଏହି ଆସନର ମୋ ପାଇଁ କ'ଣ ଉପଯୋଗ? ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟର ଆସନର ସମୟ ଆସିଛି।" "ଚୌଦ଼ ଦିନ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, କନ୍ଦ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରିବି, ମାଂସ ଛାଡି ଏକ ମୁନିଙ୍କ ପରି ରହିବି।" "ମହାରାଜ ବାରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଏକ ତପସ୍ବୀର ପରି ନିର୍ବାସନରେ ପଠାଯାଉଛି।" "ଛଅ ଏବଂ ଆଠ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, କନ୍ଦ ଫଳ ଭୋଜନ କରିବି।" ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଅରଣ୍ୟରେ କଟାଯାଇଥିବା ଶାଳ ଗଛର ଶାଖା ପରି କୌଶଳ୍ୟା ଅଚାନକ ଭୂମିରେ ଢେଉଁ ହେଲେ, ଏକ ଦେବୀ ଶ୍ରଗ୍ରୁହରୁ ପତିତ ହେବା ପରି। ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନଥିବା ମାତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପତିତ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ଅବସ୍ଥିତି ହରାଇଥିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ହାତ ଦେଇ, ଧୂଳି ରେ ଆଛାଦିତ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ; କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ନିର୍ବଳ ହେଇ, ଏକ ଅଶ୍ଵ ପରି ଝରଣାରେ ଭାସିଯାଇଥିବା ପରି ଉଠିଲେ। ସେ, ଶୁଭ ଦିନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ୟବିପର୍ୟୟ ହେଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଏକ ମନୁଷ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ କଥା କହିଲେ। "ରାଘବ, ତୁମେ ଯଦି ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତ, ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ, ମୁଁ ନିର୍ବନ୍ଧ୍ୟା ହେଲେ, ଏପରି ଅତି ଦୁଃଖ ଦେଖିବି ନଥାନ୍ତି।" "ଏକ ନିର୍ବନ୍ଧ୍ୟା ଜନନୀ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ମନସିକ ଦୁଃଖ ଅଛି—ସନ୍ତାନ ନ ଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ପୁଅ।" "ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ମୋ ପତିଙ୍କ ଶୌର୍ୟରୁ କୌଣସି ଶୁଭ ଦିନ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିନି; ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ଦିନ ମୋ ପୁଅରେ ଦେଖିବି ଭାବିଥିଲି, ରାମ।" "ମୁଁ ଉତ୍ତମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ସହପତ୍ନୀମାନେ ଅପରିଚୟ ଦେଇ ମୋ ପାଖରେ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଏବଂ ହୃଦୟ ଭେଦିବା ଶବ୍ଦ କହିବେ।" "ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ଚାଞ୍ଚଳତା ଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଦୁଃଖ ଅଛି କି?" "ତୁମେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏଭଳି ଅବହେଳିତ ହେଉଛି; ତୁମେ ଦୂରେ ଯିବା ପରେ କ'ଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ।" "ମୁଁ ସଦା ନିର୍ବଳ ଏବଂ ମୋ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଗୃହରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅପରିଚୟ।" "ମୋ ସେବକ କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ, ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କହିନାହାନ୍ତି।" "ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ମୁଁ ଏପରି ଅଭାଗିନୀ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ ମୁହଁ କିପରି ଦେଖିବି, ପୁଅ?" "ସତରେ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଁ ସତରେ ଦିଅଉଁଛି, ଏବେ ମୁଁ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଦିନ ଆଶା କରିଥିଲି।" "ମୁଁ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଅବହେଳା, ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଏବେ ଏହି ବୟସରେ ଅଧିକ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ରାଘବ।" "ମୁଁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୟନୀୟ, ତୁମର ଚାନ୍ଦ ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ଦେଖିବା ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି?" "ଉପବାସ, ତପ, ଏବଂ ଅନେକ କଷ୍ଟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉପଚାର କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଇଗଲା, ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ।" "ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏହା ଭାଙ୍ଗିନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର ପାର ନବ ଧାରା ପରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।" "ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯମର ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଆଜି ଶକ୍ତି ଦେଇ ନେଇନାହିଁ, ଏକ ସିଂହ ପରି କାନ୍ତି ଦେଉଁଥିବା ହରିଣୀକୁ ଦେଖି।" "ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋହାର ତିଆରି, କାରଣ ଏହା ଭାଙ୍ଗିନାହିଁ, ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଖିବା ସତ୍ତ୍ୱେ; ନିଶ୍ଚୟ, ଅସମୟର ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ।" "ମୋ ଦୁଃଖ ଏହି: ମୋ ନିୟମ, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ, ଏବଂ ତପସ୍ୟା, ଯାହା ମୁଁ ଏକ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କରିଥିଲି, ସମସ୍ତ ବ୍ୟର୍ଥ, ଏକ ଅଉପଜନ୍ୟ ଭୂମିରେ ମାଟି ପକା ଦାନା ପରି।" "ଯଦି ଅତି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାରୁ କେହି ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିବେ, ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଯିବି, ଏକ ଛାନ୍ଦ ବିନା ଗାଈ ପରି।" "ତୁମେ ଚାନ୍ଦ ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ବିନା, ଏହି ଜୀବନର କ'ଣ ଉପଯୋଗ? ମୁଁ ଅବଳା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଛାନ୍ଦ ପରି ତୁମକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଅନୁସରିବି।" ଏହି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କୌଶଳ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ଭାବରେ ଅନେକ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିଲେ, ଏକ ଦେବୀ ପରି ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧି ଯାଇଥିବା ଦେଖି। ଏବେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାବିଂଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୌଶଳ୍ୟା ଏଭଳି ଶୋକ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦରେ, ଦୁଃଖିତ ହେଇ କଥା କହିଲେ। "ମହିଳା ମଣ୍ଡଳୀ, ଏହି ଦେଖି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଛାଡି, କୈକେୟୀଙ୍କ କଥାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି।" "ଏକ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ, ଇଚ୍ଛାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ରାଜା ଅନେକ କଥା କହିପାରନ୍ତି, ଯଦି ଚାପ ଆସିଥାଏ।" "ମୁଁ ଏହି ଦେଖି କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏପରି କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ।" "ମୁଁ ଦେଖିନି କୌଣସି ଲୋକ, ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ହେଉ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗିତ, ଯିଏ ରାଘବଙ୍କ ଦୋଷ କହିପାରିବ।" "ଯିଏ ଧର୍ମ ବିଚାର କରି, ଏକ ଦେବତା ଦୃଶ୍ୟ, ସଠିକ୍, ନିଗ୍ରହଶୀଳ, ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହଶୀଳ ପୁଅକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିପାରିବ?