ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ଜବେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ସେ ଧବଳ ପଟରେ ପରିଧାନ କରିଥିବା, ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଶିର୍ଷ ଦେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଥିବା, ତପସ୍ଵିନୀ ଭଳି କ୍ଷୀଣ ଦେହରେ ଅପୂର୍ବ ଚାରିତ୍ର୍ଯ ରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖିଲେ। ରାଘବ ତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଯାଇ, ଆଲିଂଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ଭାବରେ, ମାତୃସ୍ନେହ ଭରିତ ମୃଦୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମ ଉପାର୍ଜନ କର, ଯେପରି ଅତୀତରେ ମହାତ୍ମା, ପୁରାତନ ରାଜା ଋଷିମାନେ କରିଥିଲେ। ରାଘବ, ତୁମେ ତୁମ ପିତା, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ; ସେ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ୍। ଆଜି ଏହି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାଜା ତୁମକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।” ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳିଲା ପରେ, ରାଘବ ଜୋଡି ହାତରେ ମାଆଁଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ କଥା କହିଲେ। ସ୍ଵଭାବରେ ନମ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରିତ ରାମ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ବିଦାୟ ନେବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ସେ କହିଲେ—“ମହାରାଣୀ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ବଡ଼ ବିପଦକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏହା ଆପଣଙ୍କ, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ପାଇଁ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନର ମୋତେ କ'ଣ ଦରକାର? ଏବେ ଅରଣ୍ୟ ଆସନର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଆସିଗଲା।" "ଚୌଦ ଓଁଠା ଅବଧି ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, କନ୍ଦ, ଫଳ, ମୂଳ ଖାଇବି, ମୁଁ ମାଂସ ଛାଡ଼ି ମୁନି ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି। ବଡ଼ ରାଜା ଉତ୍ତରାଧିକାର ବରତକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତପସ୍ଵୀ ଭଳି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହେଉଛି। ଷଠି ଓ ଅଷ୍ଟ ଅବଧି ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ରହିବି।" ଏହି ଶୁଣି କୌଶଳ୍ୟା, ଜଣେ ଅକ୍ଷତ ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ ଭଳି କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା, ଅକ୍ସମାତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଦିବ୍ୟ ଦେବୀ ଭଳି ଶ୍ରୀହୀନ ହେଲେ। ମାଆଁଙ୍କୁ, ଯିଏ କଦାଚିତ ଦୁଃଖ ଜାଣିନଥିଲେ, କଦଳୀ ତଣ୍ଡ ଭଳି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକ୍ଷଣ ଚାଲିଗଲା। ରାମ ତାଙ୍କ ଦେହ, ଧୂଳିରେ ଢ଼କି ଥିବା, ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଅବସ୍ଥିତ କୌଶଳ୍ୟା ଜଳରେ ଭସିଥିବା ଘୋଡ଼ା ଭଳି ଉଠିଗଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଭରିତ କୌଶଳ୍ୟା, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିବା, ଏବେ ବିପଦରେ ପଡ଼ି, ରାଘବଙ୍କୁ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣିଥିବା ବେଳେ, କଥା କହିଲେ—“ପୁତ୍ର ରାଘବ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ମୁଁ ନିଷ୍ପୁତ୍ର ହେଇ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବି ନଥିଲି। ନିଷ୍ପୁତ୍ରା ମହିଳା ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଦୁଃଖ ହେଉଛି ପୁତ୍ର ନାହିଁ—ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ପୁତ୍ର।" "ମୁଁ କଦାଚିତ ମୋ ପତିଙ୍କ ଶୌର୍ଯ୍ୟରୁ କିଛି ଆନନ୍ଦ ଦେଖିନଥିଲି; ଏହି ଆଶା ରଖିଥିଲି ମୋ ପୁତ୍ର ରାମ ମାନେ ଦେଖିବି। ମୁଁ ଉତ୍ତମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଅପର କୁଳପତ୍ନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରିୟ ହୃଦୟ ଭେଦୀ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ଚାପି ଆସିଥିବା ଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟ କଣ ଅଛି?" "ତୁମେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏପରି ଅପମାନିତ ହୁଅଛି; ତୁମେ ଯିବା ପରେ କ'ଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ସଦା ନିୟମିତ ଦମିତ, ସଦା ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରିୟ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଘରେ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧମ ଅବସ୍ଥାରେ। ଯେଉଁଠି ମୋ ସେବକ ଅଥବା ଅନୁୟାୟୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେଖିଲେ ସେମାନେ ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କହିନାହାନ୍ତି।" "ତାଙ୍କ ନିତ୍ୟ ରୋଷ ଦେଖି, ମୁଁ ଏପରି ଅଭାଗିନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ ମୁହଁକୁ କିପରି ଦେଖିବି, ପୁତ୍ର? ସତରେ ପୁରୁଣା ଏଉଁ ଦିନ ହେଉଛି, ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇ ୧୭ ବର୍ଷ ହେଲା, ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆଶା କରୁଥିଲି। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, କୁଳପତ୍ନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନ, ବୟସ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅହେଉଁ ଭରିବି ନାହିଁ, ରାଘବ।" "ମୁଁ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଭାଗିନୀ, ତୁମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ଦେଖିବା ବଞ୍ଚିତ ହେଇ, କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି? ଉପବାସ, ନିୟମ, ଏବଂ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତୁମକୁ ମୁଁ ଉପଚାର କଲି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ଅନୃତ୍ୟ ହେଲା, ମୁଁ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲି।" "ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏପରି ବିପୁଳ ବିପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ—ବଡ଼ ନଦୀର ତଟ ଭଳି ନବ ଧାରାକୁ ଅଟୁଟ୍ ରଖେ। ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଯମ ଲୋକରେ ମୋର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ଏଉଁ ଦିନ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ନେଇ ନାହିଁ, ଭୟଭିତ ହରିଣୀକୁ ସିଂହ ଭଳି।" "ମୋ ହୃଦୟ ଏପରି ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ, ଏହା ଲୋହାର ହେବା ଉଚିତ୍, ନିଶ୍ଚୟ ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ। ଏହି ମୋ ଦୁଃଖ—ମୋ ନିୟମ, ଦାନ, ଦମ, ତପସ୍ଵିନୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପୁତ୍ର ପାଇଁ କରିଥିଲି, ଏବେ ଅନୃତ୍ୟ, ନିର୍ବୀଜ ମାଟିରେ ମାନ୍ୟ ଭଳି।" "ଯଦି ଅତି ଦୁଃଖିତ ଜଣେ ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ଛାଡ଼ି ପିତୃଗଣଙ୍କ ସଭାକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି, ଛାଡ଼ି ହୋଇଥିବା ମଝିର ଭଳି। ତୁମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଅନୃତ୍ୟ ଜୀବନର କ'ଣ ଉପଯୋଗ? ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମଝିର ଛାଡ଼ିଥିବା ଗାଁ ଭଳି, ତୁମ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।" ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ତଳି, କୌଶଳ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବ ନାୟିକା ଭଳି ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ବଡ଼ ଶୋକ କଲେ। ଏଉଁ ପରି ଦୁଃଖରେ କୌଶଳ୍ୟା କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଥା କହିଲେ—“ମହାରାଣୀ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଣା ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ଯେ ରାଘବ ଏପରି ଏକାକୀ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ ଛାଡ଼ି, ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି। ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ, ଉପଦ୍ରବ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ରାଜା କଣ କହିନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଏ?” ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୋଭରେ ରାମ, କୌଶଳ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୋକରେ ସମୟ କଟାଇଲେ।