ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁର କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି । ଏହି ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପଚାର, ଦହି, ଚାଉଳ, ଘିଅ, ମିଠା ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ସଜାଇ ରଖାଯାଇଥିଲା । ରଘୁନନ୍ଦନ ଏହି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ତଳିଆ ଧାନ, ଧଳା ମାଳା, ଖିର, ମାଣ୍ଡ, ଜଳଭରା କଳଶ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିଲେ । କୌଶଳ୍ୟା ଧଳା ପାଟିବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଉପବାସ ଓ ନିୟମ ପାଳନରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଁଥିଲେ, ତଥା ତାଙ୍କ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୟୁତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ରାଘବ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ମାଆଙ୍କୁ ବାହୁପାଶ କରି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ । କୌଶଳ୍ୟା, ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ଓ ମାତୃସ୍ନେହରେ ଭରିଆ, ସ୍ନେହ ଓ କୃପାମୟ କଥାରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାଘବଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଉ। ପୂର୍ବତନ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଯେପରି ମହାତ୍ମା ଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ହେବା। ଏହି ଦିନ ତୁମ ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ, ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ ।” ଏପରି କଥା ପରେ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ ମିଳିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ନମ୍ର ହସ୍ତ ଜୋଡି କିଛି କଥା କହିଲେ । ସ୍ୱଭାବରେ ନମ୍ର ଓ ଶିର ନମାଇ, ସେ ବିଦାୟ ନେବା ପାଇଁ ତିଆରି ହେଲେ, କାରଣ ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ । ରାମ କହିଲେ, “ମହାରାଣୀ, ଏହି ମହାବିପଦ ଆସିଛି, ଯାହା ତୁମେ ଜାଣିନାହାଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ତୁମ, ଭାଇଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ । ମୁଁ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ରାଜସିଂହାସନ ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ, ଏବେ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ମୋ ସମୟ ଆସିଯାଇଛି ।” “ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରି ସଂଯମୀ ମୁନିପରି ବାସ କରିବି, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରିବି । ମହାରାଜ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ମୁଁ ତ ତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷିତ ହେଉଛି । ଛଅ ଓ ଆଠ, ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ରହିବି ।” ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି କୌଶଳ୍ୟା ଏକ୍ବାରେ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ମାନେ ଜଣେ ଦେବୀ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହେବା ପରି, କିମ୍ବା କାଟାଯାଇଥିବା ଶାଳ ଗଛର ଦାଳ ଭଳି । ଦୁଃଖ ଜଣା ନଥିବା ମାଆଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଧୂଳିରେ ଲୁଟୁଥିବା ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ହାତ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ, ମାଆ ଦୁଃଖ ଓ ଅଚେତନତାରେ ଜଳସ୍ରୋତରେ ଭାସିଯାଉଥିବା ଘୋଡ଼ୀ ପରି ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ସେ ଯିଏ ସଦା ଶୁଭ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ କହିଲେ—“ରାଘବ, ଯଦି ତୁମେ ମୋର ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତା, ମୁଁ ନିର୍ସନ୍ତାନ ରହିଲି ହେଲେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥାନ୍ତି । ନିର୍ସନ୍ତାନା ମହିଳା ପାଖରେ ଏକମାତ୍ର ଦୁଃଖ—ସେହି ଶୂନ୍ୟତା; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ମୁଁ ମୋର ପତିଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ କେବେ କିଛି ଶୁଭ ଦେଖିନଥିଲି, ଏହି ଆଶା ଥିଲା ଯେ ତୁମେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବି । ଏବେ ମୁଁ ମୋର ଅନ୍ୟ ରାଣୀସଙ୍ଗିନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ, ହୃଦୟ ବିଧାୟକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯେଉଁମାନେ ମୋଠାରୁ ଅଧମ । ଏପରି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଆଉ କ’ଣ ଦୁଃଖ ଥାଏ ? ତୁମେ ଥିଲେ ବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏପରି ଅବହେଳିତ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ । ମୁଁ ସଦା ଦମିତ, ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରୀୟ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଗୃହରେ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି । ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କରନ୍ତିନାହିଁ । ଏପରି ରୋଷାନ୍ବିତ କୈକେୟୀଙ୍କ ମୁଖ ଦେଖି କିପରି ମୁଁ ଦୁଃଖିନୀ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସହିପାରିବି ?