କୌଶଳ୍ୟା ଚମକଦାର ରେଶମ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ନିୟମ ନିଷ୍ଠାରେ ଲଗି ରହିଥିଲେ । ସେ ଶୁଭ କୌଳ ନିମିତ୍ତରେ ଯଥାଯଥ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ଅନ୍ନହୋମ କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ରାମ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କର ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁର ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅନ୍ନହୋମ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ । ସେଠାରେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଭୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା—ଦହି, ଚାଉଳ, ଘିଅ, ମିଠା ତିଆରି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗ । ରଘୁନନ୍ଦନ ତାହାଁ ଦେଖିଲେ—ଭଜା ଧାନ୍ୟ, ଧଳା ମାଳା, ଖିର, ମଣ୍ଡ, ଜଳ ଭରା ଘଟ, ଜଳ ଏବଂ କଣ୍ଡ ଜଳା । ତାଙ୍କର ମାତା ଧଳା ରେଶମ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନ୍ନହୋମ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଚମକୁଥିଲା । ରାଘବ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ, ଉଭୟ ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ । କୌଶଳ୍ୟା ଅଚଳ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ମାତୃସ୍ନେହ ଭରା କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ ଶବ୍ଦ କହିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଖ୍ୟାତି ଏବଂ ଧର୍ମ ପାଉ, ଯେପରି ବୟସ୍କ, ପୁନ୍ୟବାନ, ରାଜାଶ୍ରୟ ମହାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ଲାଇନେଜ୍ ଅନୁଯାୟୀ ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ଦିନ ତୁମେ ତୁମର ପିତା, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ତିନି ନିଜ ଶବ୍ଦ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଆଜି ତିନି ତୁମକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରୂପେ ଅଭିଷେକ କରିବେ ।” ମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସନ ପ୍ରଦାନ ଏବଂ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳିଲା ପରେ, ରାଘବ ହାତ ଜୋଡି ଅଳ୍ପ କଥା କହିଲେ । ସ୍ଵଭାବ ଭଳି ନମ୍ର ଏବଂ ଶିର ନମାଇ, ସେ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମହାରାଣୀ, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଅଛ; ଏହା ତୁମର, ଵୈଦେହୀ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଦୁଃଖ ପାଇଁ । ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପଯୋଗୀ? ଏବେ ଅରଣ୍ୟ ଆସନ ପାଇଁ ସମୟ ଆସିଗଲା । ଚଉଦ ଓଷ୍ଟର ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ରହିବି, ମୂଳ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଖାଇ ମୁଁ ମାଂସ ଛାଡି ମୁନି ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି । ମହାରାଜ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାରତକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଆସ୍ତିକ ପରି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସିତ ହେଉଛି । ଛଅ ଏବଂ ଆଠ ଓଷ୍ଟର ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ରହିବି, ବନ ଫଳ ଏବଂ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି ।” ଏହି ଶୁଣି, ଶାଳ ଗଛର ଏକ ଶାଖା କୁହାରି ଦ୍ୱାରା କାଟିଦିଆଯାଇଥିବା ପରି, କୌଶଳ୍ୟା ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିଲେ, ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡିଥିବା ପରି । ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନଥିବା ମାତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ବାସ ନଥିଲା । ସେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁଲେ, ଧୂଳିରେ ଢକା ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅଚେତନ ମାତା ଏକ ବାଘିନୀ ପରି ଝରଣା ତୀରରେ ଉଠିଲେ । ସେ, ଶୁଭାନ୍ତେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କୁ, ପୁରୁଷରେ ବାଘ ପରି, କଥା କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିଲେ । “ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇ ନଥାନ୍ତା, ରାଘବ, ମୁଁ ନିର୍ବନ୍ଧା ହେଇ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବି ନଥାନ୍ତି । ଏକ ନିର୍ବନ୍ଧା ମହିଳା ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ମନସିକ ଦୁଃଖ ଅଛି—ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ପୁତ୍ର । ମୁଁ ଆଗରୁ କେବେ ମୋ ପତିଙ୍କର ବଳରେ କୌଣସି ଶୁଭ ଦେଖିନଥିଲି; ମୁଁ ଏହା ମୋ ପୁତ୍ରରେ ଦେଖିବି ଭାବିଥିଲି, ରାମ । ମୁଁ ଉତ୍ତମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହପତ୍ନୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅବନତ, ମୋତେ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଏବଂ ହୃଦୟ ଚିରିଦେଇଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଇବେ । ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକ ଥିବାରୁ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା କ’ଣ ହୋଇପାରେ? ତୁମେ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏପରି ଅବହେଳିତ ହୋଇଥିଲି; ତେବେ, ତୁମେ ଯିବା ପରେ କ’ଣ ହେବ? ନିଶ୍ଚୟ, ମୃତ୍ୟୁ ମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ମୋ ପାଇଁ । ମୁଁ ନିତ୍ୟ ନିୟମିତ ରହିଛି, ମୋ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, କୈକୟୀଙ୍କର ଗୃହରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅବନତ ଅଛି । ଯେଉଁମାନେ ମୋକୁ ସେବା କରିବେ କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରିବେ, କୈକୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବେ ନାହିଁ । ସେମାନେ ନିତ୍ୟ କ୍ରୋଧ ରେ ରହିଥିବା ଦୁଃଖିତ ମୁଁ କୈକୟୀଙ୍କର କଠୋର ମୁହଁ କିପରି ଦେଖିବି, ପୁତ୍ର? ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦିଅଯାଁଠୁ ସତର ଦିନ ହେବାକୁ ଚାଲିଛି, ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଦେଖିବି ଭାବିଥିଲି । ଏହି ବଡ଼ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ, ରାଘବ, ମୁଁ ଏବେ ଅଧିକ ଅପେକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ । ମୁଁ କିପରି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୟାନୀୟ ହୋଇ, ତୁମର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିବି? ଉପବାସ, ନିୟମ, ଏବଂ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତୁମକୁ ଉପରେ ଉଠାଇଥିଲି, ଏବେ ମୋ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ଅକ୍ଷୟ ହୋଇଗଲା, ମୁଁ ନିର୍ବଳ ହୋଇପଡିଛି । ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ଦୃଢ়, କାରଣ ଏହା ଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ, ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର ତୀର ପରି ନବ ବର୍ଷାର ଝରଣାକୁ ସହିଥାଏ । ନିଶ୍ଚୟ, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, ଯମର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ଦିନ ମୋତେ ବଳପୂର୍ବକ ଧରି ନେଉନାହିଁ, ଏକ ସିଂହ ପରି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହରିଣୀକୁ ଧରିଥିବା ପରି । ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଲୋହାର ପରି, କାରଣ ଏହା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ, ଅସମୟର ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ । ଏହା ମୋ ଦୁଃଖ—ମୋ ନିୟମ, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ ଏବଂ ତୁମ ପାଇଁ କରିଥିବା ତପସ୍ୟା ସମସ୍ତ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଗଲା, ଅଜିର ଜମିରେ ଚାଷ କରିଥିବା ପରି । ଯଦି ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟେ ଅସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ଦିନ ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଯିବି, ଏକ ଛେନା ଛାଡିଦିଆଯାଇଥିବା ଗାୟ ପରି । ତୁମେ ନଥିବାବେଳେ ମୋ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତୁମ ପଛରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଅସକ୍ତ ହୋଇ ଛେନା ପରି ।