ସେଇ ସମୟରେ, ରାତିଟି ଧ୍ୟାନରେ କାଟି, ରାମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ପ୍ରଭାତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ରେଶମ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ; ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ଦେଖିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ ଦେଉଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦହି, ଚାଉଳ, ଘୃତ, ମିଠା ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମଗ୍ରୀ ଦେଖିଲେ। ରଘୁନନ୍ଦନ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭାଜା ଚିଡ଼ା, ଧଳା ମାଳା, ଖିର, ମାଣ୍ଡ, ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଓ ଜଳାନ୍ତା କାଠ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ମାଆ ଧଳା ରେଶମ ପିନ୍ଧି, ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଘ୍ର୍ୟ ଦେଉଥିଲେ; ତାଙ୍କ ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଲାଗୁଥିଲା। ରାଘବ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ବାହୁଦେଇ ଆଳିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଅଚଳ ଚିତ୍ତରେ, ମାତୃସ୍ନେହ ଭରା ମୃଦୁ ଓ ଦୟାଳୁ ସବ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବିଶ୍ରୁତି, ଓ କୁଳଯୋଗ୍ୟ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ, ଯେପରି ଆଦର୍ଶ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ଋଷିମାନେ ହୋଇଥିଲେ। ରାଘବ, ତୁମ ପିତା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ସେ ନିଶ୍ଚଳ ବାଚନରେ ଅଟୁଟ; ଆଜି ସେ ତୁମକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।” ସେଠାରେ ରାମ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଓ ଭୋଜନକୁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ। ତାପରେ ହାତ ଜୋଡି ମାଆଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ। ଜନ୍ମଜାତ ନମ୍ର ଓ ଶିଷ୍ଟ ରାମ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମା, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ବିପଦ ବିଷୟ ଜାଣିନାହଁ; ଏହା ତୁମ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ମତେ ଏହି ଆସନର କି କାମ? ଏବେ ଅରଣ୍ୟବାସର ସମୟ ଆସିଛି। ଚଉଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରିବି, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ଋଷିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି। ମହାରାଜା ବର୍ଷାକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଦେଉଛନ୍ତି, ମୋତେ ତଥାପି ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗୀ ପରି ପଠାଉଛନ୍ତି। ଛଅ ଓ ଆଠ—ଏହି ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ରହିବି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୋକ ଅଅଭ୍ୟସ୍ତ କୌଶଳ୍ୟା ଅକସ୍ମାତ୍ ଅକ୍ଷତ ଶାଳ ଗଛର ଡାଲି ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଦେବତା ଦିବ୍ୟ ଲୋକରୁ ଅପସ୍ରିତ ହୁଏ। ମାଆଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ସେ ଅବଚେତନ ହୋଇ ଅର୍ଦ୍ଧନିମଗ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କର ଧୂଳିରେ ଲପେଟା ପଡ଼ିଥିବା ଦେହକୁ ହାତରେ ଛୁଇଁ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଝରଣାରେ ଭାସିଯାଉଥିବା ଘୋଡ଼ି ପରି ଉଠିଲେ। ସେ ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କୁ, ମାନବମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୁଣାଇ କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପୁତ୍ର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତ, ମୋର ଏଠିକି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତ। ପୁତ୍ରହୀନା ନାରୀ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଛି ପୁତ୍ର ନଥିବା ଦୁଃଖ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ପୁତ୍ର। ମୁଁ କେବେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଶୌର୍ୟରୁ କୌଣସି ସୁଖ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଦେଖିନାହିଁ; ସେହି ଆଶା ମୁଁ ପୁତ୍ର ମାନେ ଦେଖିବି ବୋଲି ରଖିଥିଲି, ରାମ। ମୁଁ ଉତ୍ତମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ସହପତ୍ନୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଧମ, ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଓ ହୃଦୟ ଭେଦିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏଠିଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କ’ଣ ଅଛି, ଯେଉଁ ନାରୀମାନେ ଏପରି ଅନ୍ତହୀନ ଶୋକ ଓ ବିଳାପରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ? ତୁମେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଏପରି ଅବହେଳା ମିଳିଥିଲା; ତୁମେ ଯିବା ପରେ ମୋର କି ହେବ? ନିଶ୍ଚୟ, ମୃତ୍ୟୁ ମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ସଦା ନିୟମିତ ଓ ଦମିତ ରହିଛି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇନାହିଁ; କୈକେୟୀଙ୍କ ଗୃହରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧମ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସେବା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ନିତ୍ୟ କ୍ରୋଧିନୀ, ଏପରି ମୁଁ ଅପରାଧିନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମୁଖ କିପରି ସହିବି, ପୁତ୍ର? ସତରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇ ୧୭ ବର୍ଷ ହେଲା, ମୁଁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୁଃଖର ସମାପ୍ତି ଆଶା କରୁଥିଲି। ଏହି ବଡ଼ ଅନ୍ତହୀନ ଦୁଃଖ, ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନ, ଏବେ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହେଲି ବି, ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ରାଘବ। ମୁଁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟନୀୟ, ତୁମର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁଖ ଦେଖିବା ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି? ଉପବାସ, ନିୟମ, ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ ତୁମକୁ ପାଳିଥିଲି, ତଥାପି ଏବେ ମୋର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, ମୁଁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲି। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ହୃଦୟ ଦୃଢ଼, ଏପରି ଦୁଃଖ ସହିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଡ଼ ନଦୀ ତଟ ଅଧିକ ବର୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ଯାଏ ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯମ ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; ନାହିଁଲେ, ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଶିକାର କରିନଥାନ୍ତ, ଯେପରି ସିଂହ ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖିତ ହରିଣୀକୁ ଧରିଥାଏ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଲୋହାର ହେଉଛି, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ, ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମୋ ଦୁଃଖ—ପୁତ୍ର ପାଇଁ କରିଥିବା ନିୟମ, ଦାନ, ଦମ, ତପସ୍ୟା ସମସ୍ତ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, ଯେପରି ଅଉପଜନ୍ୟ ଜମିରେ ବିଆ ଛାଡ଼ିଲେ। ଯଦି ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଜଣେ ଅକାଳେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତ, ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଯିଏଁ, ଗାଈ ଝିଅ ନାଥିଲେ ଯେପରି। ଏବେ ମୋ ଜୀବନର କ’ଣ ଉପକାର? ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ମୁଖବିନା ମୁଁ ଅପରାଧିନୀ, ମୁଁ ତୁମ ପଛେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଗାଈ ଝିଅ ପଛେ ଯିଏଁ।