ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଜେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମାତୃଗୃହ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରେ ବସିଥିବା ଏକ ବୃଦ୍ଧ, ସମ୍ମାନିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅନେକ ଜଣେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ବିଜୟୀ ରାଘବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଜୟଧ୍ୱନି କଲେ। ପ୍ରଥମ ଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶାଳାରେ ସେ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୃଦ୍ଧ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ତୃତୀୟ ଶାଳାରେ ସେ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷାରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଖୁସିରେ ଥିବା ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରି, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଖବର ଦେଲେ। ସେ ସମୟରେ ରାଜମାତା କୌଶଲ୍ୟା ରାତି ଜଗାରଣ କରି, ପ୍ରଭାତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରୁଥିଲେ। ସେ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦିତ ଭାବେ ନିୟମିତ ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ୍ ଥିଲେ। ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ମାଆଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଜିତ ଦହି, ଚାଉଳ, ଘଃ, ମିଠା ପିଠା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଭଜା ଧାନ, ସ୍ୱେତ ମାଳା, ଖିର, ପେଯ, ଜାଳା କାଠି, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟ ଦେଖିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ କ୍ରିଶି ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଚର୍ମରିତ ହୋଇ ଥିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଅଚଳ ଭାବରେ ପୁଅଙ୍କୁ ମାତୃସ୍ନେହ ଭରା କଥା କହିଲେ—“ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି ଏବଂ କୁଳଯୋଗ୍ୟ ଧର୍ମ ଲାଭ କର, ଯେପରି ବଡ଼ ବୟସର ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଋଷିମାନେ ପାଇଥିଲେ। ତୁମର ପିତା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବାଚନ ପାଳନ କରନ୍ତି; ଆଜି ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ ଭିଷେକ କରିବେ।" ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା। ରାମ ହାତ ଜୋଡି ମାତାଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ। ସ୍ୱଭାବରେ ନମ୍ର ଏବଂ ବିନୟୀ ରାମ ଏବେ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଡଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମା, ଆପଣ ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏହି ଦୁଃଖ ଆପଣଙ୍କ, ବୈଦେହୀ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଟଳ।” “ମୁଁ ଡଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଉପଯୁକ୍ତ? ଏବେ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ସମୟ ଆସିଛି। ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରିବି, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ବୀ ଭଳି ରହିବି। ରାଜା ବଡ଼ ଧର୍ମାତ୍ମା, ସେ ବାରେତକୁ ଯୁବରାଜ କରୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ତ ତପସ୍ବୀ ଭଳି ଡଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଉଛି। ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଫଳ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି ରହିବି।” ଏହି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଦୁଃଖ ସଂବାଦ ଶୁଣି, କୌଶଲ୍ୟା ଚମ୍ପା ଗଛର ଡାଳ ଭଳି ଅଚାନକ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ମନ୍ଦାକିନୀ ଧାରାରେ ଭାସୁଥିବା ଘୋଡ଼ୀ ଭଳି ଅଚେତନ ହେଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଧୂଳିରେ ଲୁଟୁଥିବା ଦେହକୁ ସ୍ନେହରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଶୋକାକୁଳ ମାଆ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାଘବ, ତୁମେ ଯଦି ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତୁ, ମୋ ଦୁଃଖ ହେବ ନାଥିଲା; ନିର୍ସନ୍ତାନ ନାରୀର ଏକମାତ୍ର ଦୁଃଖ ହେଉଛି ସନ୍ତାନ ନ ଥିବା, ତା’ଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ପତିଙ୍କ ଶୌର୍ୟରୁ କେବେ ସୁଖ ଓ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇନଥିଲି, ପୁଅ ମାନେ ଦେଖିବି ବୋଲି ଆଶା କରିଥିଲି। ଏବେ ମୋ ଅପର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋଠାରୁ ଅଧମ, ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅନେକ ଅପମାନ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏଉଁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ତୁଳନା ନାହିଁ। ତୁମେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅବହେଳିତ, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ। ସଦା ନିୟମିତ ରହି, ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଘରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଯିଏ ମୋ ସେବା କରେ, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କହିନାହାନ୍ତି। ସେ ନିତ୍ୟ କ୍ରୁଧା ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏ ଦୁଃଖ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମୁହଁ କିପରି ସହିବି?” “ସତରେ, ସତରେ ତୁମର ଜନ୍ମ ପରେ ସତର ବର୍ଷ ହେଲା, ଏଉଁ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେବ ବୋଲି ଆଶା କରୁଥିଲି। ଏବେ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଅପମାନ, ମୁଁ ବଢ଼ିଯାଇଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଭୋଗିପାରୁନି। ତୁମ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, କିପରି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୟନୀୟ ଭାବେ ବଞ୍ଚିପାରିବି? ଉପବାସ, ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଭୋଗି ତୁମକୁ ବଡ଼ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା। ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚିତ ଦୃଢ଼, ନହେଲେ ଏପରି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଏକ ମହାନଦୀର କୂଳ ବର୍ଷାଧାରାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।” ଏଭଳି ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଏବଂ ଶୋକରେ କୌଶଲ୍ୟା ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଜଣାଇଲେ।