ରାଜମହଳରେ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ତାଙ୍କର ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ହୃଦୟଭାରୀ ହୋଇ, ଗାଏ ଝିଅ ଛୁଆଁ ହରାଇ ଯେମିତି କାନ୍ଦେ, ସେମାନେ ଏମିତି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଦଶରଥଙ୍କ ଶ୍ରବଣରେ ପଡିଲା, ସେମାନେ ପୁଅ ନିମନ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେଠି ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ତାଙ୍କର ଆସନରେ ଢଳି ପଡିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ଗଜର ନିଶ୍ୱାସ ଭଳି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସ୍୵ୟଂ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହି, ସେ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠି ଗୋଟିଏ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ଜୟଧ୍ୱନି ସହ କୁସୁମାଞ୍ଜଳି ଦେଲେ, ରାଘବଙ୍କୁ ବିଜୟୀ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୟସ୍କ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ବନ୍ଦନା କରି, ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷାରେ ନିୟୁକ୍ତ। ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦିତ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ତାଙ୍କ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଆସିବାର ଖବର ଦେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ରାଜମାତା କୌଶଳ୍ୟା, ରାତି ଜାଗି ଧ୍ୟାନ କରି, ପ୍ରଭାତରେ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଶୁଭକାମନାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ନିୟମନିଷ୍ଠା ଭାବେ ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦେଖିଲେ ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଛନ୍ତି। ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତିଆରି ଥିବା ଦହି, ଚାଉଳ, ଘୃତ, ମିଠା ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ତଳି ହୋଇଥିବା ଚାଉଳ, ଧଳା ମାଳା, ଦୁଧର ଖିର, ପେଯ୍ୟ, ଜଳର ପାତ୍ର ଓ ଜଳାନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେଖିଲେ। ରେଶମର ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ନିୟମରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିବା, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଘ୍ର୍ୟ କରୁଥିବା ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ମନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହିପରେ ରାଘବ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ବାହୁପାଶରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଅଚଳ ଅପାର ମାତୃସ୍ନେହରେ, କୌଶଳ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଏବଂ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—"ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଉ, ଯେପରି ବୃଦ୍ଧ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଥିଲେ। ଦେଖ, ତୁମର ପିତା ରାଜା ଦଶରଥ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦିନେ ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ।" ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସନ ଦିଆଯିବା ପରେ, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳିଲା, ରାଘବ ହାତ ଜୋଡି ମାଆଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ। ସ୍ୱଭାବେ ନମ୍ର ଓ ଶିର ନମାଇ, ସେ ବିଦାୟ ନେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, କାରଣ ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। "ମହାରାଣୀ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି, ଏହା ଆପଣଙ୍କ, ଭାଇଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ମୋ ପାଇଁ ଏହି ରାଜସିଂହାସନର କି କାମ? ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ବନବାସର ସମୟ ଆସିଛି। ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ବନରେ ରହିବି, କଣ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ଋଷି ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି। ମହାରାଜା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ମତେ ତୁଳ୍ୟ ଏକ ତ୍ୟାଗୀ ଭଳି ବନବାସକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି।" "ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ, ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜନ ବନରେ କେବଳ କାନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ରହିବି।" ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା ଅକସ୍ମାତ୍ ଭୂମିରେ ଢଳି ପଡିଲେ, ଯେପରି ଅକାଳରେ ଅକ୍ଷରା ଛେଦିତ ଶାଳ ଗଛର ଏକ ଶାଖା ପଡିଯାଏ, କିମ୍ବା ଦେବତା ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ଅପତିତ ହୁଏ। ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନଥିବା ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଧୂଳିରେ ଲୁଟୁଥିବା ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ସ୍ନେହଭରା ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ମୃଦୁ ଏବଂ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ପଡିଥିବା ମାଆକୁ ଉଠେଇଲେ। ଏଠି ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଏପରି ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନଥିବା କୌଶଳ୍ୟା, ରାମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ହେବାରେ କହିଲେ—"ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଜନ୍ମ ହେଇନଥାନ୍ତୁ, ହେ ରାଘବ, ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ଆସନ୍ତା ନଥାନ୍ତା। ଅସନ୍ତାନା ମହିଳା ପାଇଁ କେବଳ ଏକମାତ୍ର ମନୋବେଦନା ଅଛି—ସନ୍ତାନ ନଥିବାର ଦୁଃଖ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।" "ମୁଁ କେବେ ମୋର ପତିଙ୍କ ଶୌର୍ୟରୁ କୌଣସି ସୁଖ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଦେଖିନାହିଁ; ଏହି ଆଶା ଥିଲା ଯେ, ମୋ ପୁଅ ରାମରେ ଦେଖିବି। ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ମୋଠାରୁ ଅଧମ, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ମୋତେ ଅପ୍ରିୟ ଏବଂ ହୃଦୟବିଦାରକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡିବ। ଏପରି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ତାଁଠାରୁ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା କ’ଣ ଥାଏ?" "ତୁମେ ଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହିଭଳି ଅବହେଳିତ ହୁଏ; ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମୋର ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ହେବ? ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ। ମୁଁ ସବୁବେଳେ ନିୟମିତ ଏବଂ ସଂଯମୀ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଅପ୍ରିୟ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଘରରେ କେବଳ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।" "ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତି ନାହିଁ। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦିନେ ଦିନେ ରୋଷ ପାଇଁ, ମୁଁ ଏପରି ଅପମାନିତ ହୋଇ, କିପରି ତାଙ୍କ ମୁହଁ ସହିପାରିବି, ମୋ ପୁଅ?" "ଏହି ସତରେ ଏଗାର ବର୍ଷ ହେଲା ତୁମର ଜନ୍ମ ହୋଇଛି, ମୁଁ ମୋର ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବା ଆଶା କରୁଥିଲି। ଏବେ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ସହଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ଅପମାନ, ବୟସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଆଉ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ହେ ରାଘବ।