ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଦୁଃଖ ଭୟାନକ ଛାଇଥିଲା । ରାଜା ଦଶରଥ ଜୀବନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବେକହୀନ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ରାଘବଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜମହଳର ସମସ୍ତ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ନିଜ ଗାଁଠି ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଅପାର ଶୋକରେ ପଡିଯାଉଛନ୍ତି । ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁଅ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବାବେଳେ, ମହଳର ମଧ୍ୟରୁ ଉଠୁଥିବା ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନ୍ତଃକଣ୍ଠନାଦ ଶୁଣି, ନିଜ ଆସନରେ ହୁଅଁ ହୋଇ ପଡିଯାନ୍ତି । ଏପଟେ, ରାମ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତଃଶ୍ବାସ ନେଉଥିଲେ, ଏକ ମହାଗଜ ପରି ଭାବ ହେଉଥିଲେ । ତାଙ୍କ ସହୋଦର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ନିଜ ମାଆ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନେଇ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ । ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ବୃଦ୍ଧ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ । ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଜୟଧ୍ୱନି କରି, ବିଜୟୀ ରାଘବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ । ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତଃପୁର ପରିଚୟ ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ । ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣେଇ, ତୃତୀୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦିତ ମହିଳାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦେଇଲେ । ସେଠି ସମୟରେ ରାଜମାତା କୌଶଲ୍ୟା ରାତିଟି ଧ୍ୟାନରେ କାଟି, ପ୍ରଭାତେ ନିଜ ପୁଅର ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ । ସେ ରେଶମ ଉଲ୍ଲାସିତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ନିୟମ ନିଷ୍ଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ହବି ଦେଉଥିଲେ । ଏହିପରେ ରାମ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ମାଆଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ । ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ଦୈବିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଦହି, ଚାଉଳ, ଘୃତ, ମିଠା ପିଠା, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର । ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡିଲା ଭଜା ଧାନ, ଧଳା ମାଳା, ଖୀର, ପେୟ, ଜଳ ଭରା କଳଶ ଓ ଜାଳ ଗଛର ଲକଢ଼ିରେ । ସେ ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ଧଳା ପାଟ ଶାଡ଼ିରେ, ନିୟମ ନିଷ୍ଠାରେ କ୍ଷୀଣ ଦେହରେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ । ରାଘବ ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ । ଅଚଳ କୌଶଲ୍ୟା ମାଆ ମମତାରେ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ କଥା କହିଲେ – “ପୁଅ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଖ୍ୟାତି ଓ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ହେଉ, ଯେପରି ଆଦର୍ଶ ରାଜରିଷିମାନେ ଥିଲେ । ଦେଖ, ତୁମ ତାତ ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥ ଆଜି ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ ।” ଏହିପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ପରେ ରାମ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଦେଉଥିବା ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, କିଛି କଥା କହିଲେ, ଏବଂ ବିନୟ ଭାବେ ମାଥା ନମାଇ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଯୋଜନା କଲେ । ତାହା ପରେ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ମା, ଆପଣ ଏହି ବଡ଼ ଅପଦ ଆସିଥିବା କଥା ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏହା ଆପଣଙ୍କ, ଭାବି ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ । ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି – ଏହି ରାଜାସନର ଆମକୁ ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ । ଏବେ ଦଣ୍ଡକାବନର ଆସନର ସମୟ ଆସିଛି ।” “ଚୌଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ମୂଳ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରିବି, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ଏକ ତପସ୍ବୀ ପରି ଚର୍ଯ୍ୟା କରିବି । ମହାରାଜ ଏହି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ମତେ ତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି । ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଅନ୍ତର୍ଭାଗ କରିବି ।” ଏହି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ଶୁଣି କୌଶଲ୍ୟା ମାଆ ଅଚାନକ ଅରଣ୍ୟରେ କଟା ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ ପରି ଭୂମିରେ ଲୁହା ହୋଇ ପଡିଲେ, ମନେ ଯେପରି ଦେବତା ଦେବଲୋକରୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି । ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ଦୁଃଖରେ ନିର୍ବଳ ହୋଇ ଥିବା ମାଆଙ୍କୁ ରାମ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ତାଙ୍କ ଦେହ ଧୁଳିରେ ଢାକା, ଅବସ୍ଥିତି ହରାଇଥିବା ସେମାନେ ଜଳ ଧାରାରେ ଭାସିଯାଉଥିବା ଘୋଡ଼ି ପରି ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ । ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବା ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ ଏବେ ରାମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉପସ୍ଥିତ, ଦୁଃଖରେ ଭିଜିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: “ଏ ରାଘବ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେବାକୁ ଜନ୍ମ ନେବା ନଥାନ୍ତ, ତେବେ ମୁଁ ନିର୍ସନ୍ତାନ ରହି ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ୁନଥାନ୍ତି । ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ ମାତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏକ ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ରହିଥାଏ – ସେଟି ହେଉଛି ସନ୍ତାନ ନ ଥିବା ଦୁଃଖ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ପୁଅ ।” “ମୁଁ ମୋ ପତିଙ୍କ ଶୌର୍ୟରୁ କେବେ ସୁଖ ଦେଖିନାହିଁ; ଏହି ଆଶା ଥିଲା ଯେ ମୋ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁଖ ମିଳିବ । କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ, ଏବଂ ମୋ ସହପତ୍ନୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋଠାରୁ ଅଧମ, ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅନେକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଏପରି ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଓ କ୍ଲେଶ ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନ୍ୟ କ’ଣ ହେବ?” “ତୁମେ ଥିଲେ ବି ମୁଁ ଏପରି ଅବହେଳିତ ହେଉଥିଲି, ତୁମେ ଯିବା ପରେ ମୋ ଦୁଃଖ ଅବଶ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇ ଆସିବ । ମୁଁ ସଦା ନିୟମ ନିଷ୍ଠାରେ ରହିଛି, ପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟତା ପାଇଁ ଅଶୁଭାଗ୍ୟବାନ୍, କୈକେୟୀଙ୍କ ଘରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅଧମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଛି । ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସେବା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୋ ସହ ଚଳନ୍ତି, ସେମାନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୋ ସହ କଥା କରିବେ ନାହିଁ ।” “ସେମାନଙ୍କ ସଦା କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ଏ ମୋ ପୁଅ, ମୁଁ ଏ ଦୁଃଖିନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର ମୁହଁ କିପରି ସହିବି? ଏହି ରାଘବ, ସତରେ, ସତର ଦିନ ହେଲା ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ; ଏଯାଏଁ ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଦେଖିବା ଆଶା କରୁଛି ।