ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଅପମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କରିନଥିବା, ସମସ୍ତ କ୍ରୋଧୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଆଜି ଏଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଦୟାଳୁ ରାଘବଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ରାଜା ଜୀବନରେ ଅବିବେକ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ରାଘବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେବା ମାର୍ଗ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାଜମହଳର ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ନିଜ ପତି ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଗୋ-ବଛା ହରାଇଥିବା ଗାଁ ଭଳି କାନ୍ଦିଲେ। ରାଜା, ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ତଳମୁଳ ହୋଇ, ମହଳର ଦୁଃଖର ଭୟାନକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଆସନ ଉପରେ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଭାଙ୍ଗି ପଡିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଭାବିଥିବା ରାମ, ହାତୀ ଭଳି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ନିଜ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ମାତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାର ଉପରେ ବସିଥିବା ଏକ ବୃଦ୍ଧ, ଅତି ସମ୍ମାନିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଲୋକ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ରାମକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସାହରେ ନମସ୍କାର କରି, ବିଜୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାର ଭିତରୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାରରେ ରାମ ବେଦରେ ନିପୁଣ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଣାମ କରି, ତୃତୀୟ ଦ୍ୱାରରେ ସେ ଜନନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଉତ୍ସବ ଭାବରେ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଶୀଘ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ବାର୍ତ୍ତା ଜନନୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେ ସମୟରେ ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ରାତି ସାରା ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟତୀତ କରି, ପ୍ରଭାତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ପୁଅ ରାମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଅଭିଲାଷାରେ। ମୂଲ୍ୟବାନ ପଟ ଶାରୀ ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦରେ ଓ ନିୟମରେ ନିରତ ହୋଇ, ଶୁଭ କ୍ରିୟା ଶେଷ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ହୋମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ମାତାଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଉଁଠି ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେଉଁଠି ଦେଖିଲେ, ଦେବ ପୂଜା ପାଇଁ ଦହି, ଚାଉଳ, ଘିଅ, ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଯଥାୟଥ ତିଆରି ହୋଇଛି। ରଘୁନନ୍ଦନ ତଳି ଚିପ୍ସ, ଧଳା ମାଲା, ଦୁଧ ଚାଉଳ, ଖିର, ଜଳ ଭରା କଳଶ ଓ ଜଳାନ୍ତର ଦେଖିଲେ। ସେ ମାତାଙ୍କୁ ଧଳା ପଟ ପିନ୍ଧି, ନିୟମରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅତି ଚମକ୍କା ଥିଲା। ତାପରେ ରାଘବ ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମୁହଁ ଉପରେ ଚୁମ୍ବନ ଦେଇ, ବାହିଁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ମାତୃସ୍ନେହରେ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତି ଓ ଧର୍ମ ଲାଭ କର, ଯଥା ପୂର୍ବ ରାଜା ଋଷିମାନେ କରିଥିଲେ। ଦେଖ, ତୁମ ତାତା ରାଜା ଆଜି ତୁମକୁ ଆଧିକାରୀ ରୂପେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।" ଉପସ୍ଥିତ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳିଲା ପରେ, ରାଘବ ଜୋଡା ହାତରେ ଅଳ୍ପ କଥା କହିଲେ। ସ୍ଭାଭାବିକ ଭାବେ ନମ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ଚାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ରାଣୀ, ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ବିପଦ ବୁଝିନାହାନ୍ତି; ଏହା ତୁମ, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନର ଅବଶ୍ୟକତା ମୋତେ ନାହିଁ। ଏବେ ଜଙ୍ଗଲ ଆସନ ପାଇଁ ସମୟ ଆସିଛି।" "ଚଉଦ ଦିନ ମୁଁ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି, ମୂଳ, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ, ମୁଁ ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ବୀ ଭଳି ରହିବି। ରାଜା ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଭାରତକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୋତେ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ତପସ୍ବୀ ଭଳି ପଠାଇଛନ୍ତି।" "ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ ରହିବି, ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ କଟା ଭଳି, ଦେବୀ ଶ୍ରୀରୁ ତଳେ ପଡିଥିବା ଭଳି, କୌଶଳ୍ୟା ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୃମି ଉପରେ ପଡିଗଲେ। ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନଥିବା ମାତାକୁ ଏପରି ଦେଖି, ରାମ କଳା ପ୍ୟାନା ଗଛ ଭଳି ତଳେ ପଡିଥିବା ମାତାକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ ମାତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ହାତ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ, ଧୁଳିରେ ଢାକା, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ଜଳ ଧାରାରେ ବହିଯାଉଥିବା ଘୋଡ଼ା ଭଳି ଉଠିଲେ। ସେ, ସାଧାରଣ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କୁ ନିକଟେ ବସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ କହିଲେ— "ଏ ରାଘବ, ତୁମେ ମୋତେ ପିଡ଼ା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ମୁଁ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବିନାଥିଲି। ନିର୍ସନ୍ତାନାର କେବଳ ଏକ ମନସିକ ଦୁଃଖ—ସନ୍ତାନ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ, ଏ ପୁଅ।" "ମୁଁ କେବେ ମୋ ପତିର ଶୂରତାରୁ ଏକାଟି ମଙ୍ଗଳ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଦେଖିନି; ଏହା ମୋ ସନ୍ତାନ ରାମରେ ଦେଖିବି ଭାବିଥିଲି।" "ମୁଁ ଉତ୍ତମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଅପରାଧୀ ସହପତ୍ନୀମାନେ ଠାରୁ ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଓ ହୃଦୟ କଟୁ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡିବ।" "ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଚିର ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ ଠାରୁ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା କଣ ହେବ?" "ତୁମେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏପରି ଅବହେଳିତ ହୋଇଥିଲି; ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ପ୍ରିୟ, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ।" "ମୁଁ ସଦା ଦମିତ ଯାଇଛି, ସ୍ବାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସମ୍ମାନିତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଘରେ ମୁଁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅପରାଧୀ।" "ମୋ ସେବା କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଯେଉଁଠି ଲୋକ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ମୋ ସହ କଥା ମଧ୍ୟ କରିନାହିଁ।" "ତାଙ୍କର ଚିରକ୍ରୋଧ ଦେଖି, ମୁଁ ଏପରି ଅଭାଗିନୀ, କୈକେୟୀଙ୍କ କଟୁ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ କିପରି ସହିବି, ଏ ପୁଅ?