ରାମ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ବିପଦ ଆସିଛି ବୋଲି ଦେଖିଲେ । ତଥାପି, ସେ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ କି ନାହିଁ ବୋଲି ଭୟ କରି, କେବେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା ବା ଅଶାନ୍ତି ପ୍ରକାଶ କଲେ ନାହିଁ । ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ହସ୍ତ ଯୋଡି ଗୃହ ଛାଡିବାକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ବିରାଟ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଉଠିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ପିତା ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ମଧ୍ୟରୁ ଆମ ପ୍ରେରଣା ଓ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ ରାମ, ଏବେ ସେ ଆଜି ଚାଲିଯିବେ । ଜେମିତି ସେ ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ଜନ୍ମରୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଏମିତି ଆଦର କରିଥିଲେ । କେବେ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ ହେଲେ ରାଗ କରିନାହାନ୍ତି, ରାଗ ହେବାର କାରଣ ଦୂରେଇ ରଖନ୍ତି, ଓ ରାଗିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ କରିଦେଇଥିଲେ । ଏମିତି ଦୟାମୟ ରାମ ଆଜି ଚାଲିଯିବେ । ହାୟ, ଆମ ରାଜା ବଞ୍ଚିଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଅବିବେକୀ ହେଇଯାଇଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପଥ ।” ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନରେ ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ ମାନେ ଗଂଗାଧର ଛାଡିଦିଆ ଗାଈ ମାନେ ପରି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ । ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହି କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ସିଂହାସନ ଉପରେ ଭୂମିକଳି ହେଇପଡ଼ିଲେ । ଏପରି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ହାତୀ ପରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରରେ ବୟସ୍କ ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ଜଣେ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ । ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଭିନନ୍ଦନ କରି, ବିଜୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ । ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ବେଦଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ବୟସ୍କ ଓ ରାଜାଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ ଯାଇ, ସେଠାରେ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିଲେ । ଏହି ଖୁସିରେ ନାରୀମାନେ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟପୁଅ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ସୂଚନା ଦେଲେ । ସେ ସମୟରେ ରାଜମାତା କୌଶଳ୍ୟା ରାତି ଜାଗି ଧ୍ୟାନ କରି, ପ୍ରଭାତରେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ । ସେ ଶୁଭ ଚୀର ପିନ୍ଧି, ଖୁସି ଓ ନିୟମ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ହୋମ କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ରାମ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ । ସେଠାରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦହି, ଚାଉଳ, ଘୃତ, ମିଠା ପିଠା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ତାପରେ ଭୁନା ଧାନ, ଧଳା ମାଳା, ଦୁଧ-ଭାତ, ପାଖାଳ, କାଠ, ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ି ଦେଖିଲେ । ରାମ ତାଙ୍କୁ ଧଳା ପାଟ ଶାଡ଼ି ପିନ୍ଧି, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ ଦେହ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ । ତାପରେ ରାମ ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ବାହୁରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ । ଅଚଳ ମନସ୍କା କୌଶଳ୍ୟା ସ୍ନେହ ଓ କୃପା ଭରା କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବିରାଟ୍ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମ ଲାଭ କର, ଯେପରି ବଡ଼ ଆତ୍ମା, ସତ୍ୟବାନ୍, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଋଷିମାନେ ପାଇଥିଲେ । ଏହି ଦେଖ, ତୁମର ପିତା ରାଜା ଦଶରଥ ଆଜି ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ୍ୟ ଅଭିଷେକ କରିବେ ।” ସେଠାରେ ରାମକୁ ଆସନ ଦେଇ, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ରାମ ହସ୍ତ ଯୋଡି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଭାବରେ କିଛି କଥା କହିଲେ । ତାପରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ନମ୍ର ଓ ଶିଷ୍ଟ ରାମ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମାତା, ଆପଣ ଏହି ବଡ଼ ବିପଦ ବିଷୟରେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଏହା ଆପଣଙ୍କ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଦୁଃଖର କାରଣ । ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ କାମ ? ଏବେ ମୋର ପାଇଁ ବନବାସ ଆସନର ସମୟ ଆସିଛି । ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ବନରେ ରହିବି, ମୂଳ-ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ, ମାଂସ ଛାଡ଼ି ଋଷି ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି । ମହାରାଜା ବର୍ଷ ପାଇଁ ଯୁବରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୋତେ ତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପଠାଇଛନ୍ତି ।” ଏପରି ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା ଏକ ପ୍ରଶାଖା କାଟା ଶାଳ ଗଛ ପରି ଅଚାନକ ଭୂମିକଳି ହେଇପଡ଼ିଲେ, ମନେ ଯେପରି ଦେବୀ ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ମାଆଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ତାଙ୍କ ଦେହ ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ହାତ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ, ଏବଂ ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ମୁଁ ଧାରା ପାରା ଘୋଡ଼ି ପରି ଉଠିଲେ । ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା, ଏବଂ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା କୌଶଳ୍ୟା, ରାମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ, କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନ ନେଇଥାନ୍ତୁ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ୁନଥାନ୍ତି । ନିର୍ସନ୍ତାନା ମହିଳା ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମନୋବେଦନା ହେଉଛି ସନ୍ତାନ ନ ଥିବା ଦୁଃଖ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ । ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ କୌଣସି ସୁଖ ଦେଖିନଥିଲି, ଏହି ସୁଖ ମୁଁ ପୁଅ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖିବି ବୋଲି ଆଶା କରୁଥିଲି । ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଅନ୍ୟ ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ଅସୁନ୍ଦର, ହୃଦୟ ଭେଦିବା କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।