ବଳଶାଳୀ ଓ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣୀ ରାମ, ନିଜ ଦୀପ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶରଦ୍-ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶାନ୍ତ ସ୍ଭାଭାବକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ସେ, ମହାନ୍ୟ ଖ୍ୟାତି ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ସବୁଠି ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ନିଜ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗୁଣରେ ସମ, ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଅନ୍ତରେ ଧରି ଚାଲିଲେ। ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ରାମ ମନରେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ନେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସିଛି ବୋଲି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ଭୟ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାମ, ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ସମୟରେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିପୁଳ କ୍ଷୋଭରେ ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—“ପିତା ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ନିଜେ ଆମ ପ୍ରଭୁ, ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ ରାମ; ଆଜି ସେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବେ। ସେ ଯେପରି ନିଜ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ଆମ ସବୁଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମଠାରୁ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ସେ କେବେ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ ନାହାନ୍ତି, ଅପମାନ ମଧ୍ୟ ହେଲେ ଦୟା କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୋଧିତ, ସେମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି। ଏମିତି ଧର୍ମଶୀଳ ରାମ ଆଜି ଆମୁହଁ ଛାଡ଼ି ଯିବେ। ହାୟ, ରାଜା ବୋଧ ହୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପଥ ହେଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି।” ଏପରି ବିପୁଳ ବିଲାପରେ ରାଜମହଳ ଗାଏଁ ଛୁଆ ହରାଇଦେଇଥିବା ଭଳି ଅନୁଭବ କରିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ପାଇଁ କାନ୍ଦିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁତ୍ର ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ, ଅନ୍ତଃପୁରର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ତାଙ୍କ ଆସନରେ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଲେ। ଏଠି ରାମ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ହାତୀ ଭଳି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ସଂଯମିତ ରଖିଲେ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରରେ ବୟସ୍କ, ମାନ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଜୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ପ୍ରଥମ କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ବେଦବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବୟସ୍କ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଲୋକମାନେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ ଯେଉଁଠାରେ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୟସ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ। ଖୁସି ହୋଇଥିବା ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ଘରକୁ ଯାଇ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଖବର ଦେଲେ। ସେ ସମୟରେ ରାଜମାତା କୌଶଳ୍ୟା ରାତି ଜାଗି ବ୍ରତ ରହିଥିଲେ, ପ୍ରଭାତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରି ନିଜ ପୁଅର ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରୁଥିଲେ। ସେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସଦା ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ସେଠାରେ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦେବ ପୂଜା ପାଇଁ ଦହି, ଚାଉଳ, ଘୃତ, ମିଠା ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତଳି ଚିରା, ଶୁଭ୍ର ମାଳା, ଖିର, ପୟସ, ଜଳ ଭରା ଘଟ ଓ ଜଳାନ୍ନ ଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ କୌଶଳ୍ୟା ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବ୍ରତରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହିପରେ ରାମ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ବାହୁବଳେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ମାଥାରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଅଚଳ ମାତୃଭାବରେ କୌଶଳ୍ୟା ସ୍ନେହ ଓ କୃପାର ଶବ୍ଦରେ ନିଜ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଖ୍ୟାତି ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ପ୍ରାପ୍ତ କର, ଯେପରି ବୟସ୍କ ଓ ଧର୍ମଶୀଳ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଥିଲେ। ତୁମର ପିତା ରାଜା ଦଶରଥ ଏବଂ ସେ ଏହି ଦିନେ ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ।” ସେଠାରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଆସନ ଦିଆଯାଇଛି, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳିଲା, ତେବେ ରାମ ହାତ ଜୋଡି ସାଧାରଣ ଶବ୍ଦରେ ମାଆଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ। ସେ ନିଜର ନମ୍ରତା ଓ ଆଦର ସହ ବିଦାୟ ନେଇବାକୁ ଚାଲିଲେ, କାରଣ ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ। ଏହିପରେ ରାମ କହିଲେ—“ମା, ଆପଣ ଏଇ ବଡ଼ ବିପଦ ବିଷୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏହି ଦୁଃଖ ଆପଣଙ୍କ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନ ମୋର କଣ କାମ? ଏବେ ଆରଣ୍ୟକ ଆସନ ପାଇଁ ସମୟ ଆସିଛି। ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ମୂଳ-ଫଳ ଓ ଖନ୍ଦ ଖାଇବି, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ରୁଷି ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି। ମହାରାଜା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୋତେ ତ ତପୋବନରେ ବନବାସ ପଠାଇଛନ୍ତି। ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ—ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ରହିବି।” ଏହି ଅପରାହ୍ନ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା କ୍ଷୁଦ୍ର ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ କାଟିଦେଇଥିବା କୁହୁଡ଼ି ଭଳି ଅଚାନକ ଭୂମିରେ ଲୁହି ପଡ଼ିଲେ, ମାନେ ଦେବତା ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହେଇଥିବେ। ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ମାଆଙ୍କୁ ଏପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ତୁଳିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଧୁଳି ଲଗିଥିବା ଦେହକୁ ହାତ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଚେତନ ମାଆ ନଦୀ ପ୍ରବାହରେ ଭାସିଯାଉଥିବା ଘୋଡ଼ାଣୀ ଭଳି ଉଠିଲେ। ସେ, ଯିଏ ସଦା ଶୁଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାନ୍ତ, ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତ। ମୁଁ ଅପୁତ୍ରା ଥାଇ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥାନ୍ତ।