ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପରିଚାରକମାନେ ତାଙ୍କର ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ଏବଂ ସ୍ଥିରତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା—ଅଶ୍ୱିନ୍ ମାସର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତାଙ୍କର ମୁହଁରେ ଆଲୋକ ଚମକୁଥିଲା। ଶ୍ରୀରାମ, ଯିଏ ମହାନ ବିରାଟି ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରି, ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୌର୍ୟ ଓ ଗୁଣରେ ସମାନ, ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଅନ୍ତରେ ଧରି ରାମଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ ରାମ ମନରେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ନେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସିଛି ବୋଲି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ଭୟ ଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଯେତେବେଳେ ହାତ ଯୋଡି ବିଦାୟ ନେଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି ଉଠିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ପିତା ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଆମକୁ ଯାହା ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଥିଲେ, ସେଇ ରାମ ଆଜି ଆମଠାରୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ମା କୌଶଲ୍ୟା ପ୍ରତି ଯେପରି ଆଦର ଏବଂ ଭକ୍ତି ଦେଖାଉଥିଲେ, ଜନ୍ମଠାରୁ ସେମାନେ ଆମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି। ଅପମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କୌଣସି କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିଦିଅନ୍ତି—ସେଇ ରାମ ଆଜି ଯାଉଛନ୍ତି। ରାଜା ଚେତନା ନଥିବା ପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପଥ ହେଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି।” ଏପରି ଭାବରେ ରାଜମହଳର ମହିଳାମାନେ ଗୋବତ୍ସ ହରାଇଦେଇଥିବା ଗାଈ ମାନେ ପରି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ, ଏହି ଭୟଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି ତାଙ୍କ ଆସନରେ ଅଚେତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ଅନ୍ତଃରେ ଦୁଃଖ ନେଇ, ଗଜର ଭଳି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ନିଜ ଭାଇ ସହ ମାଆଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳକ ଭାବେ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଛାଡ଼ି ଦାଡ଼ି ଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ବିଜୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ନେହ ଓ ଗୌରବ ଦେଇ ଅଭିବାଦନ କଲେ। ପ୍ରଥମ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୃହରେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୟସ୍କ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୃତୀୟ ଗୃହରେ ଯାଇ ମହିଳା, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠି ଅନନ୍ଦିତ ମହିଳାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ରାଣୀ କୌଶଲ୍ୟା, ରାତି ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନରେ କାଟି, ପ୍ରଭାତରେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ଭଲପାଇବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦ ଓ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଭଲ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ରାମ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ମାଆଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠି ଦେବତା ପୂଜା ପାଇଁ ଦହି, ଚାଉଳ, ଘିଅ, ମିଠା ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା। ତଳି ଚାଉଳ, ଧଳା ମାଳା, ଖିର, ପଯ, କାଠ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା ଆଦି ଦେଖିଲେ। ସେ ମାଆଙ୍କୁ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି ଶରୀର କ୍ଲିଶ୍ଟ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ—ସେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀ ସଦୃଶ ଚମକୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ବାହୁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମାଥାରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଅଚଳ ମାତୃସ୍ନେହରେ ଭରିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ସ୍ନେହ ଓ କୃପାର ଶବ୍ଦରେ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବାପା, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମରେ ଉତ୍ତମ ହେଉ, ଯେପରି ଆଦର୍ଶ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଥିଲେ। ତୁମର ପିତା ରାଜା, ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ, ଆଜି ତୁମକୁ ଏହି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ।” ଏତିକି କହି, ଆସନ ଦେଇ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ରାମ ହାତ ଯୋଡି ମାଆଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ କଥା କହିଲେ। ନିଜର ସ୍ୱଭାବଜ ନମ୍ରତା ଓ ଶିର ନମାଇ, ବିଦାୟ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, କାରଣ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଥିଲେ। ତେଣୁ କହିଲେ, “ମା, ଆପଣ ଏହି ମହା ବିପଦ ବିଷୟରେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ଆପଣ, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ପାଇଁ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନ ଆମ ପାଇଁ କଣ? ଏବେ ମୋର ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସର ସମୟ ଆସିଛି। ଚୌଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳ-ଫଳ ଖାଇ ଋଷି ପରି ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ରହିବି। ମହାରାଜା ଏହି ଏକାଧିକାର ଭାରତକୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ମୋତେ ତ କିନ୍ତୁ ତପସ୍ବୀ ପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି। ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୋକ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ମା କୌଶଲ୍ୟା ଅଚାନକ ଝଡ଼ରେ କଟା ଶାଳ ଶାଖା ପରି ବେହୋଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ, ମନେ ହେଲା ମଣ୍ଡ ଦେଉଳରୁ ଦେବୀ ଅଚାନକ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିଗଲେ। ମାଆଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ—ମାଆ ଅବସ୍ଥିତ ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିଲେ, ହୃଦୟ ଅଚେତନ, ଶରୀର ଧୂଳିରେ ଢାକା। ରାମ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ହାତ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ, ମାଆ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଜଳସ୍ରୋତରେ ଭାସିଯାଉଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି ମନେ ହେଉଥିଲେ। ସେଇ ମାଆ, ଶୋକରେ ପିଡ଼ିତ, ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ—ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଗାର କଲେ।