ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମନ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖକୁ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସ୍ୱୟଂକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂଯମିତ ରଖି, ତାଙ୍କର ମାଆ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ନେଇଯିବା ଖବର ମାତୃହୃଦୟ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା। ରାମଙ୍କର ସମସ୍ତ ମହାନ୍ତ ଏବଂ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସେବକମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମହାବଳୀ ଏବଂ ସଂଯମିତ ରାମ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବିକ ଶାନ୍ତିକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶରତ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ଗୁଣରେ ସମାନ ଏବଂ ଶୂରବୀର, ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଧରି, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲେ, ରାମ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣି ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଶାନ୍ତି ପ୍ରକାଶ କଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ଭୟ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ହାତ ଜୋଡି ଘର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ବିସ୍ତରିତ ଦୁଃଖରୋଦ୍ଗାର କରି ଚିତ୍କାର କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—ରାମ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ସହାୟ ଓ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ଆଜି ଚାଲିଯିବେ। ଯେପରି ତିନି ତାଙ୍କର ମାଆ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେପରି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମଠାରୁ ସମାନ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ସେମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଦେଉଥିଲେ। ଆମ ରାଜା ବିବେକହୀନ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମର ପଥ। ଏପରି କଥା କହି, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ଗାଈଁ ଝିଅ ପିଲା ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଯେପରି ଚିତ୍କାର କରେ, ସେପରି ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଅନୁସ୍ମରଣ କଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ରୋଦନ କରୁଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ରତ ରାମ, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ହସ୍ତୀ ପରି, ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ସଂଯମିତ ଭାବରେ ମାଆଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ, ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ ଓ ଅନେକ ଲୋକ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ରାମକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଜୟଧ୍ୱନି କରି, ବିଜୟୀ ରାଘବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ପ୍ରଥମ ଶୟନଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୃହରେ ବେଦଜ୍ଞ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୃତୀୟ ଗୃହରେ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାରରେ ପାଳନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଅନନ୍ଦିତ ନାରୀମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଶୀଘ୍ର ଘର ଭିତରକୁ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଏହି ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ ଯେ, ତୁମ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଆସିଛି। ସେ ସମୟରେ ରାନୀ କୌସଲ୍ୟା ରାତି ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟତୀତ କରି, ପ୍ରଭାତରେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦରେ ଏବଂ ନିୟମନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ଦହି, ଚାଉଳ, ଘୃତ, ମିଠା ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ସଜିଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ଚିଡ଼ା, ଧଳା ମାଳା, ଖୀର, ପଯ, ଜଳଭରା ଘଡ଼ା ଓ ଅର୍ଣ୍ଣି ଦେଖିଲେ। ସେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବ୍ରତରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୀପ୍ତି ଦେଖି ମନେ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ ରାଘବ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ବାହୁବଳରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଅଚଳ ମନୋବଳ ଥିବା କୌସଲ୍ୟା, ମାମତା ଓ ସ୍ନେହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ପୁଅକୁ କହିଲେ—"ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କର, ଯେପରି ପୂର୍ବତନ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ତୁମ ଜନକ ରାଜା ଦଶରଥ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଆଜି ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ।" ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଥିଲା, ରାମ ହାତ ଯୋଡି କିଛି ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ସ୍ୱଭାବତଃ ନମ୍ର ଓ ନମ୍ରତାରେ ନମି, ରାମ ବିଦାୟ ନେବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ, କାରଣ ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମାତା, ଆପଣ ଏହି ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହା ଆପଣ, ଭାବି ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଆଣିଛି। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନର ଆମକୁ କ’ଣ ଦରକାର? ବନବାସର ଅବସର ଏବେ ଆସିଛି।" "ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ବନରେ ରହିବି, ମୂଳ, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରି, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ଋଷି ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି। ମହାରାଜା ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ମୋତେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିୟୋଗ କରିଛନ୍ତି। ଛଅ ଓ ଆଠ ବର୍ଷ, ମୁଁ ଏହି ଏକାକୀ ବନରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଗ କରି ରହିବି।" ଏହି ଅପରିଚିତ ବିପଦ ଶୁଣି କୌସଲ୍ୟା, ଅକାଳପକ୍କ ଶାଳ ଗଛର ଏକ ଡାଳି କୁଟାଯାଇ ଯେପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ମନେ ଏକ ଦେବୀ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ପରି। ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ, ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିଲେ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଧୂଳିରେ ଢାକା ଅବସ୍ଥାରେ ହାତ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଥିବା ମାଆ ଆସ୍ତେ-ଆସ୍ତେ ହୁଁ ହେଇ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଜଳଧାରାରେ ଭେସିଯାଇଥିବା ଏକ ଘୋଡ଼ି ପୁଣି ତଳେ ଆସେ।