ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଆଁଶୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚୁପଚାପ ଚାଲିଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଏହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦୂର କରିନଥିବା ଭାବରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଗଲେ। ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ହରାଇବା ତାଙ୍କ ମହାତ୍ୱକୁ କମାଇ ଦେଇନଥିଲା; ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ରାମ, ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଅପସ୍ୱାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ କମି ନଯାଏ, ଏମିତି ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲା। ତିନି ଜଣେ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଇନଥିଲା; ଏହା ଲାଗି ଏହି ଜଗତ୍ରୁ ତିନି ଅତୀତ ଲାଗୁଥିଲେ। ରାମ ଶୁଭ୍ର ଛତା, ଭଲ ଭାବରେ ଶୂଭିତ ଚମର, ତାଙ୍କ ଲୋକ, ରଥ, ନାଗରିକ ଓ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିଦେଲେ। ମନରେ ଦୁଃଖ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସଂଯମୀ ରାମ ତାଙ୍କ ମାତୃଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦିଓ ଏହା ତାଙ୍କ ମାତା ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ନେଇ ଆସିଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଦେଖିବାକୁ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସଂଯମୀ ରାମ, ତାଙ୍କ ସାଧାରଣ ଶାନ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ; ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ନିଜ ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ ହେଇ ରହିଲେ। ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଠା କଥାରେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣରେ ତାଙ୍କ ସମାନ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଭାର କରି ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଭଳି ଆନନ୍ଦ ରହିଲା ପରେ ଦୁଃଖ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ଭୟ କରି, ମନରେ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ପ୍ରକାଶ କଲେ ନାହିଁ। ଏବେ ଉନିଶର ଶେଷ ଓ ବିଶର ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ରାମ, ଯୋଡ଼ିଥିବା ହାତରେ, ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ଯିବା ସମୟରେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଭୟାନକ କ୍ଷୋଭରେ ବିଲାପ କରିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାମ ଏଠାରେ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଜି ତିନି ବିଦାୟ ନେବେ। ରାମ ଯେପରି ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଜନ୍ମ ଦିନରୁ ସମସ୍ତ ମହିଳାଙ୍କୁ ଏମିତି ଆଦର କରିଛନ୍ତି। ତିନି ଅପମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କ୍ରୋଧ ଦେଇଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଆଜି ବିଦାୟ ନେବେ। ହାୟ, ରାଜା ସଜ୍ଞା ହୀନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି; ତିନି ସମସ୍ତ ଜୀବର ପଥ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି, ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଗାଈଁ ତାଙ୍କ ଛେନା ହରାଇଥିଲେ ପରି ବିଲାପ କରି, ତାଙ୍କ ପତି ପାଇଁ ମୁହଁ ଦେଇ କାନ୍ଦିଲେ। ରାଜା, ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ, ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୁଃଖ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଆସନରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ। ରାମ, ମନରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ନେଇ, ହାତୀ ପରି ଭାର ଶ୍ୱାସ ତାଗି, ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ନିଜ ମାତାଙ୍କ ଶାନ୍ତିକୁ ରକ୍ଷା କରି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ତିନି ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ଏକ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାମ ଆସିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ବିଜୟ ଧ୍ୱନିରେ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ। ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବେଦ ଶିକ୍ଷିତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଦେଖିଲେ। ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ନମସ୍କାର କରି, ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷାରେ ଲାଗିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଏହି ସମ୍ବାଦ ଦେଇ ଘରକୁ ଯାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା, ରାତି ଧ୍ୟାନରେ କାଟି, ପ୍ରଭାତେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଲ ହେବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପାସନା କରିଥିଲେ। ରେଶମ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦରେ ଏବଂ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଶୁଭ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଦହି, ଚାଉଳ, ଘୀ, ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଖିଲେ। ରଘୁନନ୍ଦନ ଭଜା ଧାନ, ଶୁଭ୍ର ମାଳା, ଖିର, ଦଳ, ଜଳପାତ୍ର ଓ ଜଳ ଭରା ଘଡ଼ି ଦେଖିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ରେଶମ ପୋଷାକରେ, ନିୟମରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ଶୋଭା ରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ନିକଟ ଯାଇ, ବାହୁ ବିସ୍ତାର କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଅପରିବାହିତ ମନେ, ସ୍ନେହ ଓ କୃପାରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ମାତୃସ୍ନେହର ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ: "ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବିଶ୍ରୁତି ଓ ଧର୍ମ ପାଉ, ଯେପରି ଚିରଯୁବକ, ଧର୍ମିକ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ପାଇଥିଲେ। ଦେଖ, ତୁମର ପିତା ରାଜା, ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ; ଆଜି ତିନି ତୁମକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରୂପେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।" ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ରାଘବ ହାତ ଜୋଡି କିଛି କଥା କହିଲେ। ସ୍ବଭାବରେ ବିନୀତ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମ୍ର ହୋଇ, ତିନି ବିଦାୟ ନେଇବାକୁ ତୟାରି କରିଲେ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ। "ରାଣୀ, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ବିପଦକୁ ଜାଣୁନାହଁ; ଏହା ତୁମର, ଵୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ପାଇଁ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ଏହି ଆସନର ମୋତେ କଣ ଦରକାର? ଅରଣ୍ୟ ଆସନ ପାଇଁ ଏବେ ସମୟ ଆସିଛି।" "ଚୌଦ ଅବଧି ବର୍ଷ ମୁଁ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ମୂଳ, ଫଳ, କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରି, ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁନି ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି।" ଏଭଳି ରାମ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ନିୟମରେ ଶାନ୍ତ ରହି, ମାତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ତୟାରି କଲେ; ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭାଗିବା ନିମିତ୍ତେ ଏହି ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଲା।