ରାମଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବାପା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭାବୁକ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଦୁଃଖରେ ମୁହଁରୁ କିଛି ବାହାରିଲା ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରରେ କାନ୍ଦିପକିଲେ। ଏହିପରେ ରାମ, ନିଜ ବାପାଙ୍କ ଚରଣରେ ଏବଂ ଅପରାଧିନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ନମାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତା’ପରେ ରାମ, ବାପା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ନିଜ ସ୍ନେହୀ ସଂଗମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ରୋଷରେ ତପ୍ତ, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ରାମ, ଯେଉଁ ଦେବବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ି ନ ଦେଇ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲା, ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଅମାବାସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶୋଭା କମି ଯାଏ ନାହିଁ। ସେ ଯଦିଓ ମନରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଓ ଭୂମି ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ମନରେ କୌଣସି ବିକ୍ଷୋଭ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଲୋକାତୀତ ପରି ଥିଲେ। ଶୁଭ୍ର ଛତା, ଶୋଭିତ ଚାମର, ନିଜ ଲୋକ, ରଥ, ନାଗରିକ ଓ ସଭାସଦ୍ୟମାନେ—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ମନରେ ଦୁଃଖ ରଖି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ସେ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦିଓ ଖରାପ ଖବର ନେଇଯାଉଥିଲେ। ମହାନ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ପରିଚାରକ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସଂଯମୀ ରାମ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଧୈର୍ୟ କେବେ ବି ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଶରତ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରହିଲେ। ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମଶୀଳ ରାମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିବା, ନିଜ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ସମାନ ଗୁଣୀ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭରି ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ। ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅନେକ ସୁଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପଶକୁନ ଦେଖି ରାମ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ଭୟ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ଦେଖି ବିଲାପ କରିଉଠିଲେ। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ—ରାମ ଯେଉଁପରି ନିଜ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଏପରି ସବୁ ରାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମଠାରୁ ଆଦର କରିଛନ୍ତି। ସେ କେବେ କୌଣସି ଅପମାନରେ ରୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ରୋଷ ଦେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ କରିଦିଅନ୍ତି। ଆଜି ସେ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଉଛନ୍ତି। ରାଜା ଦଶରଥ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଅବିବେକ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପଥ ଦେଖାଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଗୋଅଛିନ୍ଦା ଗାୟମାନେ ପରି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି ଉଠିଲେ। ରାଜା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ତପ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିଲାପ ଶୁଣି ନିଜ ଆସନରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଭାଇ ସହିତ ସଂଯମୀ ହୋଇ ମାଆଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ମଣିଷଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ସେଥିରେ ଦେଖିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଜୟଧ୍ୱନି କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପ୍ରଥମ ଗୃହ ଅଟିକି ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୃହରେ ବେଦବେଦାଙ୍ଗ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରହିଥିଲେ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ। ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ତୃତୀୟ ଗୃହରେ ଯାଇ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଅନନ୍ଦିତ ନାରୀମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ଘରକୁ ଯାଇ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ସେ ସମୟରେ ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ରାତି ଧ୍ୟାନରେ କାଟି, ପ୍ରଭାତରେ ନିଜ ପୁଅର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ରାମ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ଦହି, ଚାଉଳ, ଘିଅ, ପିଠା, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ତିଆରି ଥିଲା। ରଘୁନନ୍ଦନ ତାହା ସହ ଭଜା ଧାନ, ଶୁଭ୍ର ମାଳା, ଖିର, ପଯ, କାଠ, ଓ ପୁରାଣ ପାଣି ଭରା ଘଡ଼ା ଦେଖିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ନିୟମନିଷ୍ଠ ଉପବାସରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ରାଘବ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଯାଇ ବାହୁ ବିସ୍ତାରିତ କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ମାଥାରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଅଚଳ ମନବଳ ଥିବା କୌଶଳ୍ୟା ମାଆ ସ୍ନେହ ଓ କୃପାରେ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ହେଉ, ଯେପରି ପୂର୍ବସ୍ଥାପିତ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଥିଲେ। ଦେଖ, ତୋର ବାପା ଦଶରଥ ଏହି ଦିନେ ତୁମକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।” ମାଆ ଆସନ ଦେଇ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ରାଘବ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଲଘୁ କଥା କହିଲେ। ତା’ପରେ, ସ୍ୱଭାବତଃ ନମ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ ରାମ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମାଆଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ତିଆରି ହେଲେ।