ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଅପନ ମାଆଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ସେ ଦିନ ନିଜେ ଦଣ୍ଡକା ଅଟବୀକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଠାନିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଭରତ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜନକଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସେବା କରନ୍ତୁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିତିକୁ ଅନୁସରଣ କର, କାରଣ ଏହା ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ମାନ୍ୟବାଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପିତା ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ, ଶୋକରେ ଅନୁଚ୍ଚାରଣ ହୋଇ, ବିପୁଳ କାନ୍ଦନେ ବିସ୍ଫୋରି ପଡିଲେ। ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାମ, ନିଜ ସ୍ଵ-ଚେତନା ହରାଇଥିବା ପିତାଙ୍କ ଓ ଅପରାଧିନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ପରେ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଞ୍ଜଳି ଭରି ଲୁହା ନେଇ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଯେଉଁ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ରାମ ଦୃଷ୍ଟି ନ ଫେରାଇ, ଧୀରେ ଚାଲିଗଲେ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବାରେ ତାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ କିଛି କମିଲାନି। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅମାବାସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ରୂପ କମିଯାଏନି। ସେଉଁଠାରେ ରାମ ମନେ କରିଥିଲେ ଯେ ବନକୁ ଯିବେ, ଭୂମିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଇଲାନି, ସେ ଜଣେ ଲୋକାତୀତ ପରି ଥିଲେ। ସେ ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ର, ଶୁଭ୍ର ଚାମର, ନିଜ ଲୋକ, ରଥ, ନାଗରିକ ଓ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ମନରେ ଦୁଃଖ ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି, ଏହି ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ନେଇ ତଥାପି ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେନି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସଂଯମୀ ରାମ ନିଜ ସ୍ଵାଭାବିକ ଶାନ୍ତିକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିଲେନି, ସେ ଶରତ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦ୍ଵିପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲେ। ବିଶୁଦ୍ଧ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହି ସମ୍ମାନ କରି, ନିଜ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭ୍ରାତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଧାରଣ କରି, ସେଥିରେ ସାଙ୍ଗ ଦେଲେ। ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖ ଆସିଥିବା ଦେଖି ବି ରାମ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ପ୍ରକାଶ କଲେନି, ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ଭୟ କରି। ଏହିପରି ରାମ ଜୋଡ଼ି ହାତେ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ିବା ସମୟରେ, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ବିପୁଳ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଉଠିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ରାମ ଆମ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ; ଆଜି ସେ ଚାଲିଯିବେ।" "ସେ ଯେପରି ନିଜ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଆମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଶିଶୁକାଳଠାରୁ ସେମିତି ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ଅପମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ କ୍ରୁଧିତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ ଆଜି ସେ ଚାଲିଯିବେ। ହାୟ, ରାଜା ଅବିବେକରେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ରାଘବଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକଙ୍କୁ, ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି।" ରାଜମହିଳାମାନେ ଗାୟମାନେ ଛାନ୍ଦି ଯିବା ପରି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ଵାମୀ ପାଇଁ ବିପୁଳ କାନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଜା, ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୁଃଖଦ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଆସନରେ ଛଡ଼ିପଡିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖିତ ରାମ, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଭ୍ରାତା ସହିତ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଖରେ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଅନେକ ଲୋକ ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୟଧ୍ୱନି କରି, ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ରାମ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୟସ୍କ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦିତ ନାରୀମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଦୃତ ଚାଲି ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ସନ୍ଦେଶ ଦେଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ସମୟରେ ରାନୀ କୌଶଳ୍ୟା ରାତି ଜାଗି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ପ୍ରଭାତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରି, ପୁଅଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରୁଥିଲେ। ସେ ମୂଳ୍ୟବାନ୍ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ନିୟମନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ଶୁଭ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ମାଆଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଦହି, ଚାଉଳ, ଘୃତ, ମିଠା ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ତେଲେ ଭଜା ଧାନ, ଧଳା ମାଳା, ଖିର, ପୟସାନ୍ନ, କଣିକ, ଇଂଧନ, ପୁର୍ଣ୍ଣ ଜଳପାତ୍ର ଦେଖିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ନିୟମରେ କ୍ଷୀଣ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲେ। ରାଘବ ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଅଚଳ ମାତୃଭାବରେ କୌଶଳ୍ୟା ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ଦୟା ଭରା କଥା କହିଲେ, "ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଖ୍ୟାତି, ଓ ଉଚିତ ଧର୍ମ ଲାଭ କର, ଯେପରି ପୂର୍ବ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାଜର୍ଷିମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଦେଖ, ତୁମର ପିତା ରାଜା ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଆଜି ସେ ତୁମକୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ।