ରାମଚନ୍ଦ୍ର କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଧୈର୍ୟ ଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ମା, ମୋତେ ଲାଭ କିମ୍ବା ସ୍ୱାର୍ଥ ଲାଗି ଆଶା କରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଅସହ୍ୟ ବୋଧ କରୁଛି। ମୋତେ ତୁମେ ଏହି ଜଗତରେ ନିର୍ମଳ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ଋଷିମାନେ ଯେପରି, ସେପରି ଭାବିବା। ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି କରିପାରିବି, ମୁଁ ସେସବୁ କରିସାରିଛି—ମୋର ପ୍ରାଣ ଦେଇ ବି। ପିତାଙ୍କ ସେବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାର ପାଳନ ଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ। ମୋତେ ସ୍ୱୟଂ ପିତା କିଛି କହିନଥିଲେ ବି, ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡିଆ ଦେଇ ଏଠାରେ ଚଉଦ ଆବଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏଇ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବି। ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଗୁଣ ଆଶା କରୁନଥିବେ, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଉପରି ଅଧିକାରୀ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବି, ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ମୋ ବିଷୟରେ କଥା ଉଠେଇଥିଲ। ମୁଁ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ସୀତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଆଜି ଏଠାରୁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଭରତ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ସେବା କରୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ବି ଏହିପରି କର, କାରଣ ଏହି ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିପକେ। ତାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଅଚେତନ ପିତାଙ୍କ ପାଦେ ଏବଂ ଅପାତ୍ର କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦେ ଶିର ନମାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ, ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରି ଆସି, ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଯାଇଥିଲା ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିବା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ତାହାକୁ ଚାହିଁ ଦୀର୍ଘ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଶାନ୍ତ ଚାଲିଯାଇଲେ। ରାଜ୍ୟ ହରାଇବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବି ତାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ମାନ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ବି ତାହାର ଶୋଭା ହ୍ରାସ ପାଉନାହିଁ। ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଓ ଏଇ ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ, ସେପରି ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଶୁଭ୍ର ଛତା, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ଚାମର, ନିଜ ଜନ, ରଥ, ନାଗରିକ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ମନରେ ଦୁଃଖ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ରାମ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦିଓ ନିଉନ୍ତା ଖବର ନେଇଯାଉଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସେବକମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବଳଶାଳୀ ଓ ନିୟମିତ ଧୈର୍ୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାମ, ତାଙ୍କ ନିଜର ଶାନ୍ତ ଭାବକୁ କେବେ ବି ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଆଲୋକରେ ତେଜମୟ ଅଟୁଟ ରହେ। ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର କଥାରେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ମାତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ସମାନ ଗୁଣ ଥିବା ଶୂରବୀର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଧରି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଘରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସିଛି; ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ଦୁଃଖ ପାଇବେ ବୋଲି ଭୟ କରି, ନିଜ ମନର ଅଶାନ୍ତି କିମ୍ବା କ୍ଷୁଭ୍ଧତା କେଉଁଠି ବି ପ୍ରକାଶ କଲେ ନାହିଁ। ଏହିଭଳି ଘଟଣା ସମ୍ବଳିତ ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରେ, ଯେତେବେଳେ ମହାପୁରୁଷ ରାମ ଜୋଡ଼ି ହାତ କରି ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି ଉଠିଲେ। ପିତା ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଅନୁସାରେ ଯିଏ ଦିଗ୍ଦର୍ଶକ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ, ସେଇ ରାମ ଆଜି ଯାଉଛନ୍ତି। ରାଘବ ଯେପରି ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ଜନ୍ମରୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବି କରିଛନ୍ତି। ଅପମାନ ହେଲେ ବି ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଆସିବାର ଯେକୌଣସି କାରଣକୁ ଏଡ଼ାଇଦେଇଥାନ୍ତି; କ୍ରୋଧିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଆଜି ସେ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେବେ। ଆହା, ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ସମୟରେ ବି ଅବିବେକୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପଥ ରାଘବଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି। ଏଭଳି କରି, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମହିଳା ଗାଈମାନେ ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିବା ଭଳି କାନ୍ଦିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀ ପାଇଁ ବିଲାପ କଲେ। ରାଜା, ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ବିକଳ ହୋଇ, ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୁଃଖଦ ସ୍ୱର ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଆସନରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ରାମ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ନିଜ ମାତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ, ମହାନ ମାନ୍ୟତାପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରରେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପସ୍ଥିତ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ବିଜୟ ନାଦ କଲେ। ପ୍ରଥମ କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୃଦ୍ଧ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିଲେ। ଏହି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୃତୀୟ କକ୍ଷରେ ଯାଇ, ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାରରେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦିତ ମହିଳାମାନେ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ସୂଚନା ଦେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ରାନୀ କୌଶଳ୍ୟା, ରାତି ଜାଗି ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ପ୍ରଭାତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପୁତ୍ର ସୁଖ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ରେଶମ ଜମା ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦ ଭରା ଏବଂ ନିୟମ ନିଷ୍ଠା ଥିବା କୌଶଳ୍ୟା, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଯଥାବିଧି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।