ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପିତା ଦଶରଥ ମହା ଶୋକରେ ଆବୃତ ହୋଇଥିଲେ। ରାମ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ନଗର ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଶରଥ ନ ଖାଇବେ, ନ ଗୋସ୍ନାନ କରିବେ—ଏଇପରି କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅନୁସ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, “ହାଏ, କେତେ ଭୟଙ୍କର!” ବୋଲି ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଅସ୍ତଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠେଇଲେ ଏବଂ ଏକ ଚାବୁକ ଲାଗିଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି ଶୀଘ୍ରତାରେ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଲାଭ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଅସହ୍ୟ ମନେ କରେ। ମୋତେ ତୁମେ ଋଷିମାନେ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବୋଲି ଜାଣ। ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଯାହା କରିପାରିଥିଲି, ମୁଁ ସେସବୁ କରିଛି, ମୋ ପ୍ରାଣ ଦେଉଥିଲି ବି। ପିତାଙ୍କ ସେବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ। ରାଜା ନ କହିଥିଲେ ବି, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଏଠି ଏକାକୀ ଚୌଦ ଅଠର ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବି। ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋତେ କୌଣସି ଗୁଣ ଆଶା କରୁନାହ, ଯେହেতୁ ତୁମେ ମୋର ଉପରିତର ହୋଇ ବି ରାଜାଙ୍କୁ ମୋ ବିଷୟରେ କହିଥିଲ। ମୁଁ ମାତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ସୀତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଆଜି ଏହି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଦେବି। ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ, ପିତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସେବା କରୁନ୍ତୁ; ଏହିପରି ତୁମେ ବି କର, କାରଣ ଏହା ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ।" ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ନିର୍ବାକ ହୋଇ ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାମ ପିତାଙ୍କ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ନମାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ରାମ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ସ୍ନେହୀମାନେଂକୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୃଷ୍ଟି ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଦୀପ୍ତ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଯେଉଁ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି ରାମ ତାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ହଟାଇ ନ ଚାଲିଲେ। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବାରେ ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ କିଛି କମିଲା ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାହାର ଶୋଭା କମାଏ ନାହିଁ। ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଓ ଭୂମିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମନରେ କୌଣସି ବିକ୍ଷୋଭ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା; ସେପରି ଜଣେ ଲୋକ ପରମ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମୋହ। ସେ ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ର, ଶୋଭିତ ଚାମର ଓ ନିଜ ସେବକ, ରଥ, ନଗରବାସୀ, ପୌରଜନମାନେଂକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ମନରେ ଦୁଃଖ ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ରାମ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ଖରାପ ଖବର ନେଇଯାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରିଚାରକମାନେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ନିୟମିତ ରାମ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଶାନ୍ତତା କେବେ ବି ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଶରତ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହି ସମ୍ମାନ କରି, ମାତାଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗୁଣରେ ସମାନ, ନିଜ ଦୁଃଖ ବୋକାଇ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଥିଲେ। ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହାନ୍ଦୁଃଖ ଦେଖି ବି, ରାମ କୌଣସି ଅଶାନ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ଭୟ ପାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ଭୟାନକ କ୍ରନ୍ଦନରେ ଆକୁଳ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ, “ରାମ ଆଜି ଯାଉଛନ୍ତି; ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ନେତୃତ୍ୱ। ସେ ଯେପରି ମାତା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଏହି ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ ବି ସେପରି ମାନ୍ୟତା ଦେଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ ବି କେବେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କ୍ରୁଧିତଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି। ରାଜା ଏପରି ଧର୍ମମାର୍ଗୀ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅବିବେକ କରୁଛନ୍ତି।” ସମସ୍ତ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ବଛା ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ବିଲାପ କରି, ପତି ପାଇଁ ହାହାକାର କରୁଥିଲେ। ଦଶରଥ, ପୁତ୍ର ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ନିର୍ବଳ ହୋଇ, ଅନ୍ତଃପୁରର ଶୋକର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ସିଂହାସନ ଉପରେ ଅସ୍ତଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ରାମ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅପ୍ରମାଦ ହୋଇ, ହାତୀ ପରି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ନିଜ ମାତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ମହାନୁଭାବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ବହୁ ଲୋକ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୟଧ୍ୱନି କଲେ। ପ୍ରଥମ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୃହରେ ରାମ ବେଦଜ୍ଞ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଗରିମାମୟ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୃତୀୟ ଗୃହରେ ଯାଇ ରାମ ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଂକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଅନନ୍ଦିତ ମହିଳାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଆସିବାର ଖବର ଦେଲେ। ସେ ସମୟରେ ରାଜମାତା କୌସଲ୍ୟା ରାତି ସାରା ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟତୀତ କରି, ପ୍ରଭାତେ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସେ ରେଶମ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ନିୟମନିଷ୍ଠା ଥିଲେ। ଶୁଭ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ।