ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକମାତ୍ର ଅନ୍ୟାୟ ଭାବନା ଜଳୁଥିଲା—ରାଜା ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କାହିଁକି କୁହିଲେ ନାହିଁ। ରାମ ଭାବିଲେ, “ମୁଁ ଅନାୟାସରେ, ଅନୁରୋଧ ବିନା ବି, ମୋ ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ସୀତା, ରାଜ୍ୟ, ମୋ ଜୀବନ, ଏବଂ ପ୍ରିୟ ସମ୍ପତ୍ତି ସବୁ ଦେଇଦେବି।” ତେଣୁ, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ନିଜେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଏଥିରେ ମୋର କ’ଣ ଅସନ୍ତୋଷ ରହିବ? ଏହି ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କର, କିନ୍ତୁ ରାଜା ମାଟିକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଧୀରେ ଧୀରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି କାହିଁକି? ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଭରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାମାଘରୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତୁ, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ। ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ନକରି, ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ରାମଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ତିନି ରାମଙ୍କ ବନଗମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ। କୈକେୟୀ କହିଲେ, “ଠିକ ଅଛି—ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଭରତଙ୍କୁ ମାମାଘରୁ ଆଣନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ରାମ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଏତେ ଉତ୍ସୁକ ଅଛ, ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବନକୁ ଯାଅ। ରାଜା ଲଜ୍ଜାରେ ତୁମ ସହ କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି—ଏହାକୁ କିଛି ମନେ କରନାହିଁ, କୌଣସି କ୍ରୋଧ ରଖନାହାଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଏହି ନଗରରୁ ବନକୁ ଚାଲିଯିବ ନାହାଁ, ତୁମ ପିତା ନା ସ୍ନାନ କରିବେ, ନା ଖାଇବେ; ତେଣୁ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ।" ଏତେକି ବେଳେ, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, “ହାୟ, କେତେ ଭୟଙ୍କର!” ବୋଲି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠେଇଦେଲେ ଏବଂ ନିଜେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ଲାଭ ଆଶା କରେ ନାହିଁ, ମୋତେ ଏହି ଲୋକରେ ବଞ୍ଚିବା ଅସହ୍ୟ ଲାଗେ। ମୋତେ ତୁମେ ଋଷିମାନେ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚଳ ଜାଣ। ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି କରିପାରିଥିଲି, ସେ ସବୁ କରିଛି—ମୋ ଜୀବନ ଦେଇ ବି। ପିତାଙ୍କ ସେବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ ଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ରାଜା ନିଜେ କହିନଥିଲେ ବି, ତୁମର ଅନୁରୋଧରେ ଏଠି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବି। ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଉପରେ କୌଣସି ଗୁଣ ଆଶା କରୁନାହ, ନାହିଲେ ତୁମେ ମୋ ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଥାନ୍ତୁନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି, ଏହି ଦିନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତୁ, ପିତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତୁ; ତୁମେ ବି ଏହି ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କର, କାରଣ ଏହି ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ନୀତି।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ରାଜା, ଦୁଃଖରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିପକିଲେ। ତା’ପରେ ଚମକୁଥିବା ରାମ, ଅଚେତନ ପିତାଙ୍କ ଏବଂ ଅନର୍ହ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପିତା ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ରାମ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରି ନିଜ ସ୍ନେହମୟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଞ୍ଜଳି ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଲନ୍ତ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ରାମ ନିଜ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ପାତ୍ରମାନେକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଦୃଷ୍ଟି ତା’ଠାରୁ ଅପସାରଣ କରିନଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜ୍ୟହାନି ତାଙ୍କ ତେଜ କେବେ ବି କମାଇପାରିଲା ନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ; ଜେମିତି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅମାବାସ୍ୟାରେ ବି ତା’ର ଶୋଭା ହରାଏ ନାହିଁ। ବନକୁ ଯିବା ଓ ଭୂମିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଇଚ୍ଛା ସତ୍ତ୍ୱେ ବି, ତାଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ବିଶ୍ୱର ପାରାଙ୍ଗତ ପୁରୁଷ ପରି ରହିଲେ। ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ର, ଅଲଙ୍କୃତ ଚାମର, ନିଜ ଲୋକ, ରଥ, ନଗରବାସୀ, ସବୁକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ମନରେ ଦୁଃଖ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ତିନି ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦ୍ୟପି ସେଠାରେ ଅସୁବିଧା ଖବର ନେଇଯାଉଥିଲେ। ଶ୍ରୀମାନ୍ ଏବଂ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କର ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ପରିଚାରକ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବଳଶାଳୀ, ନିୟମିତ ଆତ୍ମା ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବିକ ଶାନ୍ତିକୁ କେବେ ବି ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଶରତ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତା’ର ତେଜ ଅକ୍ଷୟ ରହିଲା। ମହାଯଶସ୍ବୀ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧୁର ବାକ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ମାଆଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ସମାନ ଗୁଣଶୀଳୀ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଦୁଃଖ ବୋଝି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏତେ ଦୁଃଖ ଆସିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବି, ରାମ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେବାକୁ ଭୟ କରି, କୌଣସି ଅଶାନ୍ତି ପ୍ରକାଶ କଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଘଟଣା ଘଟିଲା ପରେ, ରାମ ଅଞ୍ଜଳି ମିଳାଇ ବିଦାୟ ନେଇ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିପକିଲେ। ପିତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ନିଜେ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ନେତା ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେ ଚାଲିଯିବେ। ଯେପରି ତିନି ସଦା ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଜନ୍ମଠାରୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ ବି କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କରି ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବେ। ହାୟ, ଆମ ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅବିବେକୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ରାଘବଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପଥ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ, ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି।