ରାମଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପିତା ଓ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ଅପାର ଭକ୍ତି ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଦେଖେଇ କହିଲେ, "ଏକ ଉପକାରୀ ବଡ଼ମଣିଷ, ଏକ କୃତଜ୍ଞ ରାଜା ଓ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଯେଉଁ କାମ ମୋତେ ପ୍ରିୟ, ତାହା କରିବାରେ ମୁଁ କେଉଁଠି ଦ୍ୱିଧା କରିବି?" କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭିତରେ ଏକ ଅନ୍ୟାୟ ଅନୁଭୂତି ଦହୁଥିଲା—"କିଏ ଜଣେ ରାଜା ମୋତେ ସୂଚନା ଦେଇ ନ କହି, ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ?" ରାମ କହିଲେ, "ମୁଁ ଅନୁରୋଧ ନ କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଧନ, ଏହି ରାଜ୍ୟ, ମୋ ଜୀବନ, ଏବଂ ଶୀତାକୁ ମଧ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଇଦେଇପାରେ।" "ଏହିଠି, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ତୁମ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ମୁଁ କାହିଁକି ଦେରି କରିବି?" ରାମ କହିଲେ। "ଏହି ଶାନ୍ତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ରାଜା କାହିଁକି ଭୂମିକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଛନ୍ତି?" ରାମ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲେ—"ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଭାରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାମାଘରୁ ଆଣି ଦେଉନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଚଉଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।" ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଠିକ୍ ଅଛି, ଦୂତମାନେ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଭାରତଙ୍କୁ ଆଣି ଦେଉନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ରାମ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଦେରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ। ରାଜା ଲଜ୍ଜାରେ କିଛି କହୁନାହାନ୍ତି, ଏହାକୁ ମନେ ରଖି କୌଣସି ରୋଷ ଧରିନାହାଅ। ତୁମେ ଯାଏଁ ନଯାଅ, ତାଏଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜା ନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବେ, ନ ଭୋଜନ କରିବେ। ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ।" ଏହାକୁ ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ କରି "ହାୟ, କେତେ ଭୟଙ୍କର!" ବୋଲି ଅଚେତନ ହେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କୈକେୟୀ ଉପରେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଇ ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠେଇଲେ ଓ ଶୀଘ୍ର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାପରେ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ କୌଣସି ଲାଭ ଆଶା କରେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ରହିପାରିବିନାହିଁ। ମୋତେ ଏକ ଋଷି ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ଭାବେ ଜାଣ। ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି କରିପାରିଥିଲି, ମୁଁ ସେସବୁ ଏବେ କରିଦେଇଛି, ମୋ ଜୀବନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ରାଜା ନ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଉଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟବାସ କରିବି। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋତେ କିଛି ଗୁଣ ଦେଖିନାହାଁତି, ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ ମୋ ବିଷୟରେ କହିଛ।" "ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶୀତାକୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ଏହି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଭାରତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତୁ, ଓ ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତୁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମ ପାଳନ କର।" ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ରାଜା ଅବାକ୍ ହୋଇ କେବଳ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରିଲେ। ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ, ନିଜ ଅଚେତନ ପିତା ଓ ଅନ୍ୟାୟ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦେ ଶିର ନମାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରି ନିଜ ସ୍ନେହୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଞ୍ଜଳି ଭରି ଅଶ୍ରୁ ଛାଡ଼ି, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯାନ ଓ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ରାମ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ରାଜ୍ୟ ହରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି କମିଲାନି; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଅଲ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶୋଭା କମିନାହିଁ, ସେହିପରି ରାମଙ୍କ ମହିମା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲା। ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲେ, ମନରେ କୌଣସି ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ର, ଚାମର, ଚକ୍ରବାହନ, ନାଗରିକ, ଏବଂ ନିଜ ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନେ କୁ ଦୂରେଇଦେଲେ। ଦୁଃଖ ମନରେ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦିଓ ଏହି ସମ୍ବାଦ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା। ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାର୍ଷ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ବଦଳ ଦେଖିପାରିଲେନାହିଁ। ସେ ସ୍ୱଭାବିକ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ରଖିଥିଲେ, ଯେପରି ଶରଦ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ। ଶ୍ରୀରାମ, ମଧୁର କଥା ରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ନିଜ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଦୁଃଖ ନେଇ ଚାଲିଲେ। ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦୁଃଖ ଦେଖି ମଧ୍ୟ, ରାମ ନିଜ ସ୍ନେହୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ କି ନାହିଁ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, କୌଣସି ଚଞ୍ଚଳତା ପ୍ରକାଶ କଲେନାହିଁ। ଏହିଭଳି ରାମ ଜଞ୍ଜଳ ହସ୍ତ ଯୋଗେ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ିବା ସମୟରେ, ନାରୀମାନେ ଉଦ୍ଧତ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ପିତା ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରର ଆଜ୍ଞାରେ ରାମ ଆମର ଆଶ୍ରୟ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ଥିଲେ, ଏବେ ସେ ଯାଉଛନ୍ତି। ଯେପରି ସେ ତାଙ୍କ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜନ୍ମ ରୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। କେବେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଉନ୍ତି, ଏବଂ ଏବେ ସେ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଉଛନ୍ତି।" ଏହିଭଳି ଦୟାମୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ।