ରାମଚନ୍ଦ୍ର କୈକୟୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ମାତା, ଆପଣ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନେବେନି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହି କଥା କହୁଛି—ମୁଁ ଚିରଉତ୍ସାହରେ ଚିରଉନ୍ଦାନ୍ଦ କଠିନ ଜଟା ଧରି, ଚିରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।” ସେଉଁଠାରେ ଆଉ କହିଲେ, “ଏକ ଉତ୍ତମ ବଡ଼ମଣିଷ, ଉପକାରୀ ପିତା ଓ ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବିନାହିଁ?” ତଥାପି, ରାମଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଏକ ଦୁଃଖ ଦଗ୍ଧ କରୁଥିଲା—“ମୋତେ ଭାରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟରେ ସ୍ୱୟଂ ରାଜା କାହିଁକି କହିଲେ ନାହିଁ?” ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ଅନୁନୟ କରି ବି ଭାରତଙ୍କୁ ମୋ ସୀତା, ରାଜ୍ୟ, ଜୀବନ, ଧନ—ସବୁ ଦେଇଦେଇପାରିଥାନ୍ତି। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଯଦି ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ରାଜା ସ୍ୱୟଂ ଏହି ସଂକଳ୍ପକୁ ଧରିଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କାହିଁକି ଦେରି କରିବି?” ଏହିପରି କଥା କହି, ସେ କହିଲେ, “ସଂକୋଚିତ ଏହି ମହିଳାଙ୍କୁ ଆପଣ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନ କରି ଧୀରେ ଧୀରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି—ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଏହି ମହୁର୍ତ୍ତରେ ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଭାରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାମାଘରୁ ଏଠାକୁ ଆଣିବେ, ଏହି ହେଉ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ। ମୁଁ ଏବେ ଦେରି କରିବିନାହିଁ; ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଯେପରି ମୋ ପିତା ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କୈକୟୀ ଖୁସି ହେଲେ; ତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ହେଲା ଯେ, ରାମ ବାସ୍ତବରେ ଯିବେ। ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦୂତମାନେ ଶୀଘ୍ର ଭାରତଙ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ପୁନଃ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ। କୈକୟୀ କହିଲେ, “ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆପଣ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ଦେରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଆପଣ ଏବେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ରାଜା ଲଜ୍ଜାରେ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି କହୁନାହାନ୍ତି, ଏହାକୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁନି, ଏବଂ କୌଣସି ରୋଷ ରଖିବେନି। ଆପଣ ଯାଏଁ ଏହି ନଗର ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ନ ଖାଇବେ, ନ ନହାଇବେ; ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ଯିବା ଉଚିତ୍।” ଏହି କଥାରେ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ରାଜା ଦଶରଥ ବେଦନାକୁ ସହିପାରିନଥିବା ‘ହା, କେତେ ଭୟଙ୍କର’ ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ସୁର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କିତ ଶଯ୍ୟାରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। କୈକୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ଚେତନା ଦେଇ, ଅଶ୍ୱକୁ ଚାବୁକ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ସେ କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କୌଣସି ଲାଭ କାମନା କରେ ନାହିଁ, ଏହି ସଂସାରରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ; ମୋତେ ଏହି ଋଷିମାନେ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ମାନନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଯାହା କରିପାରିଥିଲି, ସେ ସବୁ କରିଦେଇଛି, ଯଦିଓ ମୋ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପଡ଼େ। ପିତାଙ୍କ ସେବା ଓ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବାଠାରୁ ଉତ୍ତମ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ। ଯଦିଓ ସେ ମୋତେ କହିନଥିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ମୁଁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି। ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ମୋ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଗୁଣ ଆଶା କରୁନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ଆପଣ ମୋ ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ମୁଁ ମା ଔ ଶୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଆଜି ଏହି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବି। ଭାରତ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇବେ, ପିତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସେବା କରିବେ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିବେ; ଏହି ହେଉଛି ନିତ୍ୟ ନିୟମ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅପରିମିତ ବେଦନାରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କଥା କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଅଚେତନ ପିତା ଓ ଅନୁଚିତ କୈକୟୀଙ୍କ ପାଦେ ଶିର ନମାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ପରିକ୍ରମା କରି, ସେ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ସ୍ନେହୀ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଓ ରୋଷରେ ତପ୍ତ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଯେଉଁ ପାତ୍ରମାନେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସଜାଯାଇଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ରାମ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନଥିଲେ। ରାଜ୍ୟ ହରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଓ ଆକର୍ଷଣ କମିଲା ନାହିଁ; ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅମାବାସ୍ୟାରେ କମିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ତାହାର ଶୋଭା କମେନାହିଁ, ସେପରି। ରାମ ଏପରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ—ସେ ମନେ ହେଉଛନ୍ତି ସଂସାର ଉପରେ ଅତିତ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ର, ଚମତ୍କାର ଚାମର, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଲୋକ, ରଥ, ପୌରବାସୀ, ନଗରବାସୀ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରାମ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ଦୁଃଖ ହୃଦୟରେ ଲୁଚାଇ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ତାଙ୍କ ମାଆଁ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ଅସୁବିଧା ଖବର ନେଇଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ଦୟାଳୁ ପାଳିତ ଦାସମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସଂଯମୀ ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଶାନ୍ତିକୁ କଦାପି ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଶରତ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରି ତାଙ୍କ ମାଆଁ ଉପସ୍ଥିତି କଲେ। ତାଙ୍କ ସମାନ ଗୁଣବାନ୍, ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦୁଃଖ ଧାରଣ କରି ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏଠି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭୟରେ କୌଣସି ବିଷାଦ ପ୍ରକାଶ କଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ଯେତେବେଳେ ରାମ ଜୋଡ଼ି ହାତ ନେଇ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ବିପୁଳ କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଉଠିଲେ। ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯେଉଁ ରାମ ସବୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଯିବେ। ଯେପରି ସେ ତାଙ୍କ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସଦା ଦୟା ଓ ଆଦର କରିଥିଲେ, ଜନ୍ମଠାରୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହିପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ।