କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ଭାଷା କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ବିଳୀନ ହେଲେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମନ ଅଳ୍ପ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତି ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ଏହିବେଳେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକୋନେଶ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ରାମ ଏହି ଅପ୍ରିୟ, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣିଲେ, ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର ନ ହୋଇ, ନିଜକୁ ସ୍ଥିର ରଖି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଠିକ୍ ଅଛି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି ଏବଂ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ଝାଡ଼ି, ବାଲ୍କଳ ଧାରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—କିଏ ଦୃଢ଼ ରାଜା ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନାଶକ ମୋତେ ପୂର୍ବବତ୍ ସ୍ନେହ ଦେଉନାହାନ୍ତି?" "ମାତା, ଆପଣ ଦୁଃଖିତ ହେବେନାହିଁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି—ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଚିରଖୁସି ହୋଇ, ବାଲ୍କଳ ଓ ଜଟା ଧାରଣ କରି। ଏକ ଉପକାରୀ ବୃଦ୍ଧ, କୃତଜ୍ଞ ରାଜା ଓ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ କେଉଁଠି ଅନୁସରଣ କରିବାରେ ଅସ୍ଥିର ହେବି? ମୋତେ ଏକ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବ ଅନ୍ତରେ ଜଳୁଛି—କିଏ ରାଜା ନିଜେ ମୋତେ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କାହିଁକି କହିଲେନାହିଁ? ମୁଁ ଅନୁରୋଧ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଭଉଣୀ ଭାରତଙ୍କୁ ସୀତା, ରାଜ୍ୟ, ଜୀବନ, ପ୍ରିୟ ଧନ ସବୁ ଦେଇଦେଇପାରିଥାନ୍ତି। ଏଉଁଥିରେ, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ନିଜେ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ମୁଁ କେଉଁଠି ଅସ୍ଥିର ହେବି? ଏହି ଶାନ୍ତ ଚରିତ୍ରା ରାଜା କାହିଁକି ଭୂମିକୁ ଚାହିଁ ଦେଖୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି?" "ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ଦୂତମାନେ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଏହି ଦିନେ ଭାରତଙ୍କୁ ମାମାଘରୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଯିବେ। ମୁଁ ଏଉଁଥିରେ ବିଳମ୍ବ କରିବିନାହିଁ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଯିବି, ଯେପରି ମୋ ପିତା ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଯିବା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବି, ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ। "ଠିକ୍ ଅଛି—ଦୂତମାନେ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଭାରତଙ୍କୁ ମାମାଘରୁ ଆଣନ୍ତୁ। ହେ ରାମ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଏତେ ଉତ୍ସୁକ, ବିଳମ୍ବ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ରାଜା ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜେ ତୁମ ସହ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି—ଏହାକୁ କିଛି ଭାବିବେନାହିଁ, କୌଣସି କ୍ରୋଧ ରଖିବେନାହିଁ। ତୁମେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ନଗର ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବନାହାଁ, ତୁମ ପିତା ନ ନହାଇବେ, ନ ଭୋଜନ କରିବେ; ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର କର।" "ହାୟ, କେତେ ଭୟଙ୍କର," ବୋଲି ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଅତି ଦୁଃଖରେ, ସୁନାର ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠେଇଦେଲେ ଏବଂ ଚାବୁକ ଲାଗିଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ତିଆରି ହେଲେ। "ମୁଁ ଲାଭ ନେବା ଲୋକ ନୁହେଁ, ହେ ଦେବୀ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ରହିବାକୁ ମୋତେ ଚାଲେନାହିଁ। ମୋତେ ଏହି ଋଷିମାନେ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଯେଉଁ କିଛି କରିପାରିଥିଲି, ସେସବୁ ମୋ ଜୀବନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ କରିଦେଇଛି। ପିତାଙ୍କ ସେବା ଓ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ—ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ। ରାଜା ନିଜେ କହିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବି। ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ, ଆପଣ ମୋପ୍ରତି କୌଣସି ଗୁଣ ଆଶା କରନ୍ତିନାହିଁ, ନାହିଲେ ଆପଣ ମୋ ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିବେନାହାନ୍ତାନ୍ତି। ମୁଁ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ଏହି ଦିନେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଭାରତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସେବା କରନ୍ତୁ; ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତୁ, ଏହା ନିତ୍ୟ ନୀତି।" ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଅତି ଶୋକରେ ଅବାକ ହୋଇ, କିଛି କହିପାରିଲେନାହିଁ, ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଥିପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଅଚେତନ ପିତା ଚରଣେ ଏବଂ ଅନାର୍ଯ୍ୟ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚରଣେ ନମସ୍କାର କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ରାମ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୃଢ଼ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ରାମ ନିଜ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଲେନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ ହାରାଉଥିବା ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କମିଲାନାହିଁ; ଯେପରି ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶୋଭା ହାରାଇନଥାଏ। ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଓ ପୃଥିବୀ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଇଚ୍ଛା ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଇଲାନାହିଁ, ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ ଭୂତିକ ଜଗତ ଉପରେ ଅତୀତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ର, ଭଲ ଶୋଭିତ ଚାମର, ନିଜ ଲୋକ, ରଥ, ନାଗରିକ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇଦେଲେ। ମନର ଦୁଃଖକୁ ଅନ୍ତରେ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହି ଅପ୍ରିୟ ସନ୍ଦେଶ ନେଇ ମାତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶୁଭ୍ର ସେବକମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେନାହିଁ। ମହାବାହୁ, ନିଜେକୁ ସଂଯମ ରଖିଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେନାହିଁ, ଶରତ୍ କଳାର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ। ବିଶ୍ୱବିଦିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମଧୁର କଥା କହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ମାତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଥି ଗୁଣରେ ସମ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଧରି ପଛରେ ଚାଲିଲେ।