ଭୂମିରେ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଭିଡ଼ ଥିବା ଏହି ମହାପୃଥିବୀରେ କୋଶଳର ଅଧିପତି ଭରତ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତୁ—ଏହି ଇଚ୍ଛା କୈକେୟୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଦୟାରେ ଅତିଭାରିତ ହୃଦୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ମୁଁହ ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେଉନାହାନ୍ତି। କୈକେୟୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କର, ହେ ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା! ତୁମ ମହାସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହାପୁରୁଷ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର।” ଏପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ କାହାଣୀ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାତ୍ମା ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା; ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ଏହିବେଳେ ମହାମୁନି ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକୋନେଅବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକେୟୀଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଏହି ଅପ୍ରିୟ, ମୃତ୍ୟୁସମ ଆଦେଶ ଶୁଣି ବିପକ୍ଷୀଙ୍କ ନାଶକ ରାମ ଅଚଳ ରହି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ଥିତି! ମୁଁ ବନକୁ ଯିବି, ଜଟା ଓ ବଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—କଣ କାରଣରୁ ଏହି ବୀର ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ, ଆଗରୁ ପରି ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ କରୁନାହାନ୍ତି?” “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କହୁନାହିଁ, ହେ ରାନୀ! ମୁଁ ଚିରସମ୍ମାନିତ ଭାବେ ବନକୁ ଯିବି, ବଲ୍କଳ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧିବି। ଉପକାରୀ ବୟସ୍କ, କୃତଜ୍ଞ ପିତା ଓ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ମିଳିଲେ, ସେ କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ ସେ କାମ କରିବି। କିନ୍ତୁ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଜଳାଉଥିବା ଏକ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବ ହେଉଛି—ରାଜା ନିଜେ କାହିଁକି ମୋତେ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କହିଲେ ନାହିଁ?” “ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭଲପାଏ ଥିଲି—ସୀତା, ରାଜ୍ୟ, ଜୀବନ, ଧନ—ସବୁ ଭ୍ରାତା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିବେଳେ ତ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ। ତେଣୁ ଏହି ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦିଅ, କିନ୍ତୁ ସେ କାହିଁକି ଭୂମିକୁ ଚାହିଁ, ଦୀର୍ଘ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଫେଲୁଛନ୍ତି?” “ଦୂତମାନେ ତୁରଙ୍ଗ ଚଢ଼ି, ଏହି ସମୟରେ ଭରତଙ୍କୁ ମାମାଘରୁ ଆଣିବାକୁ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ବନକୁ ଯିବି, ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ରହିବି, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେଲେ, ତାଙ୍କ ବନଗମନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବି, ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। “ଯଥାସ୍ଥିତି! ଦୂତମାନେ ତୁରଙ୍ଗ ଚଢ଼ି, ଭରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାମାଘରୁ ଆଣିବେ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ସୁକ, ବିଳମ୍ବ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରାମ; ତେଣୁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଦ୍ରୁତ ଯିବା ଉଚିତ। ରାଜା ଲଜ୍ଜାବଶତଃ ତୁମକୁ ନିଜେ କହୁନାହାନ୍ତି—ଏହି ଉପରେ କିଛି ରୋଷ ରଖନାହଁ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ଯେଉଁଯାଏ ବନକୁ ଯିବାନାହିଁ, ପିତା ନ ବିସ୍ରାମ ନ ଆହାର କରିବେ, ତେଣୁ ଦ୍ରୁତ ଯାଅ।" 'ହାୟ, କେତେ ଭୟଙ୍କର!'—ଏହିପରି ନିଶ୍ବାସ ଫେଲି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ରାଜା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ, ଏବଂ ଚାବୁକ ଲାଗିଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି ଦ୍ରୁତ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। “ମୁଁ କିଛି ଲାଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରୁନାହିଁ, ହେ ଦେବୀ! ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ। ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ। ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଯେଉଁ କିଛି କରିପାରିବି, ମୁଁ ସେ ସବୁ କରିଛି—ଜୀବନ ଦେଇଥିଲି ମଧ୍ୟ। ପିତାଙ୍କ ସେବା ଓ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ ଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ସେ ନିଜେ କହିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଣି ମୁଁ ଏଠାରୁ ୧୪ ବର୍ଷ ବନରେ ରହିବି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋତେ କୌଣସି ଗୁଣ ଆଶା କରନାହଁ, ନହେଲେ ତୁମେ ମୋ ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିନଥାନ୍ତି। ମୁଁ ମାଆଁଙ୍କୁ ଶୁଭ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଇ, ଆଜି ଏହି ମହାବନକୁ ଯିବି। ଭରତ ରାଜ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ, ପିତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିତି ଅନୁସରଣ କର—ଏହି ହେଉଛି ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଥିବା ପିତା ଦଶରଥ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବିକଳ ହୋଇ ଜୋରରେ କାନ୍ଦିପକେ। ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ, ଅଚେତନ ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ଓ ଅପତ୍ରପ୍ୟ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ନମାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭିତର ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି, ନିଜ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନୟନରେ ଅଶ୍ରୁ ଓ ରୋଷରେ ଦହିଗଲା, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିବା ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବଳୟ କରି, ରାମ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲି, ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କମେଇପାରିଲା ନାହିଁ; ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଅମାବାସ୍ୟାରେ କ୍ଷୟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ତାହାର ଶୋଭା କମେଇନଥାଏ। ସେ ବନକୁ ଯିବା ଓ ଭୂମି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନେ କୌଣସି ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଯାଇଲା ନାହିଁ; ସେ ମନେ ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେପରି ସଂସାର ଉପରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ଶୁଭ ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର, ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାମର, ନିଜ ଲୋକ, ରଥ, ନାଗରିକ, ସବୁକୁ ବିଦାୟ ଦେଇଦେଲେ। ଦୁଃଖକୁ ମନରେ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଅପ୍ରିୟ ବାର୍ତ୍ତା ନେଇ ମାଆଁଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ମହାନ, ସତ୍ୟବାନ୍, ରାମଙ୍କ ମୁଁହରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ସେବକମାନେ।