ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଦୁଃଖଭରା ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଘବ, ରାମଙ୍କୁ କୈକେୟୀ କହିଲେ, “ବରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଯିବ; ଏହି ଅଭିଷେକ, ରାଘବ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଏହି ଅଭିଷେକ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ପଡିବ, ସପ୍ତ ସପ୍ତ ବର୍ଷ ଦୁଇ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ତୁମେ ତାଲ ଜଟା ଓ ଚେଡ଼ି ପିନ୍ଧି ରହିବାକୁ ପଡିବ। ବରତ, କୋଶଳର ନାଥ, ଏହି ଭୂମିକୁ ଶାସନ କରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଓ ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭିଡ଼ ହେଉଛି। ଏହି କାରଣରୁ, ରାଜା କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ କରିଛନ୍ତି, ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ରାଘବ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର; ତୁମେ ଏତେ ସତ୍ୟବାନ ହେବାରୁ, ରାମ, ରାଜାଙ୍କୁ ତୁମ ଧର୍ମ ପାଳନରେ ମୁକ୍ତି ଦିଅ। କୈକେୟୀ ଏହି କଠୋର କଥା କହିଲେ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ନେଲେନି; ତାଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଚିନ୍ତିତ ହେଲା, ରାଜା ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ବେଦନାରେ ତଳିଗଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମ କମ୍ପିଲେନି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଥାସମୟ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ତାଲ ଜଟା ଓ ଚେଡ଼ି ପିନ୍ଧି, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, କାହିଁକି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ମୁଁ ଆସିଲେ ସ୍ନେହ ଦେଉନାହିଁ?” ରାମ କହିଲେ, “ମହାରାଣୀ, ରୁଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି, ଆପଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇବେ, ମୁଁ ଚେଡ଼ି ଏବଂ ତାଲ ଜଟା ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ଉପକାରୀ ବୃଦ୍ଧ, କୃତଜ୍ଞ ରାଜା ଓ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମିଳିଲେ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କାହିଁକି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବି ନାହିଁ? ମୋ ହୃଦୟକୁ ଏକ ଅନାଧାର କଥା ଜଳାଇ ଦେଉଛି—ରାଜା ନିଜେ ମୋତେ ବରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କାହିଁକି କହିଲେନି? ମୁଁ ଅନାଗ୍ରହ କରି ବରତଙ୍କୁ ଶୀତା, ରାଜ୍ୟ, ଜୀବନ, ପ୍ରିୟ ଧନ ଦେଇଦେଇଥାନ୍ତି। ଏବଂ ଏହିଥିରେ, ରାଜା ନିଜେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଲଜ୍ଜାଳୁ ରାଜାକୁ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟର ନାଥ କିଏ ମାଟିକୁ ଦେଖି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ କରୁଛନ୍ତି, ଅନ୍ତରେ ଦୁଃଖ ଭରି ଅଶ୍ରୁ ପକାଉଛନ୍ତି? ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ାରେ ବରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ଘରରୁ ଆଣିବାକୁ ପଠାଯିବେ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୱରାନ୍ତ, ଦ୍ୱିଧା ବିନା, ଚାଉଦ ବର୍ଷ ରହିବି, ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ। ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଯିବାର ନିଶ୍ଚୟ ଭାବି, ରାଘବଙ୍କୁ ତ୍ୱରାନ୍ତ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। “ଯଥାସମୟ, ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ାରେ ବରତଙ୍କୁ ମାମାଙ୍କ ଘରରୁ ଆଣନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ରାମ, ତୁମେ ଏତେ ଉତ୍ସୁକ ହେବାରୁ ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ତ୍ୱରାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ରାଜା ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜେ କଥା କହିନାହିଁ—ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ, ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କୌଣସି ରୁଷ୍ଟତା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଏହି ସହରରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ରାଜା ନା ନାହିଁ ନା ଖାଇବେ; ତେଣୁ ତ୍ୱରାନ୍ତ ଯିବା ଉଚିତ। 'ହାୟ, କେତେ ଭୟଙ୍କର,' ଦୁଃଖରେ ତଳି ରାଜା ସୁନା ଅଲଙ୍କୃତ ଶୟ୍ୟାରେ ମୃଚ୍ଛିତ ହେଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ରାମ ରାଜାକୁ ଉଠାଇଲେ, ଏବଂ ଚାଉ ଦେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ କଲେ। ତାପରେ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାରାଣୀ, ମୁଁ ଲାଭ ଚାହେଁନି; ଏହି ଜଗତରେ ରହିବା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗେନି। ମୁଁ ଋଷିମାନେ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ଅଟଳ। ଆପଣଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ଯାହା କରିପାରିବି, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି—ଜୀବନ ଦେଇ ବି। ପିତାଙ୍କ ସେବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ରାଜା ନିଜେ ମୋତେ କହିନଥିଲେ ବି, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଚାଉଦ ବର୍ଷ ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି। ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ, ଆପଣ ମୋରେ କୌଣସି ଗୁଣ ଆଶା କରୁନାହିଁ, ତେଣୁ ଆପଣ ମୋ ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କ ସାଠି କଥା କହିଲେ। ମୁଁ ମାତାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ ଓ ଶୀତାକୁ ଆଶ୍ବାସ ଦେଇ, ଆଜି ଏହି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ବରତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସେବା କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତୁ, ଏହା ଶାଶ୍ବତ ନୀତି। ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ତଳି, କଥା କହିପାରିଲେନି, ବଡ଼ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ଅସ୍ଵସ୍ଥ ପିତାଙ୍କ ଚରଣେ ଓ ଅନୁଚିତ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚରଣେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ। ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ରାମ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରି ନିଜ ସହଚରମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ, କ୍ରୋଧରେ ଦହି, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ରାମ ଧୀର ଭାବେ ଚାଲିଲେ, ଦୃଷ୍ଟି ତାହାରୁ ହଟେଇଲେନି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବାରେ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି କମିଲାନି; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଂଶ କମିଲେ ବି ତାଙ୍କ ଶୋଭା କମିନାହିଁ। ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଓ ଭୂମିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ବି, ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ କୌଣସି ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଯିଲାନି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଲାଗେ ତାଙ୍କ ଜଗତରୁ ଉପରେ। ଶୁଭ୍ର ଛତା, ଅଲଙ୍କୃତ ଚାମର, ନିଜ ଲୋକ, ରଥ, ନାଗରିକ ଓ ସହରବାସୀମାନେକୁ ରାମ ଦୂର କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ରାମ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଯିବା ପାଇଁ ତ୍ୱରାନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତିର ଦୀପ୍ତି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଅବିନାଶ ରହିଲା।