ଏଠି ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି ଜଗତରେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୂଳକୁ ଦେଖିଥିବା ଏକ ମନୁଷ୍ୟ କେମିତି ସେହି ପ୍ରକାଶମାନ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କାମ କରିବେ ନାହିଁ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମନରେ ଆସିଥିଲା। ତାପରେ ରାମ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୋ ପିତା କୌଣସି ଗର୍ବ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ କେବେ ଆପଣଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମନ ଅଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଇଛି କି?” ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ବା ଭୟ ବିନା, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ: “ରାମ, ରାଜା କୌଣସି କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପ୍ରତି ଭୟରୁ ସେ ନିଜ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସେ ତୁମକୁ କେବଳ ମିଷ୍ଟ କିମ୍ବା କଠୋର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ, ଯାହା ସେ ମୋତେ କହିନାହାନ୍ତି, ସେହି କାମ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ। ଏକଦିନ ସେ ମୋତେ ନମନ କରି, ଏକ ବର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଏହି ବର ଦେଇଥିବାରେ ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଜନମାନ୍ୟ ଏହି ବାଚନା ଦେଇ, ‘ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେଇବି’ ବୋଲି କହିଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଏହାକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଯାହା ଗଲାପାଣି ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇବାକୁ ଚାହେ। ଏହି କାମ ଧର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ, ଏହା ସଜ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି; ଏହିପରି ଦଶାରେ ରାଜା, ତୁମ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ କି ଭଲ କି କୁଅଛି କହନ୍ତି, ସେହି ସବୁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୁଁ ପୁଣି କହିପାରିବି। ଯଦି ରାଜାଙ୍କ କଥା ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଆଦାୟ କରିବ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି; କାରଣ ସେ ନିଜେ ତୁମକୁ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି କୈକେୟୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ବିସ୍ମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହି ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହାୟ, ଲଜ୍ଜା! ମା, ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଦେବି। ମୋ ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ମଙ୍ଗଳ ଅଛି, ସେମାନେ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ସାଗରେ ଲିପ୍ତି ଯିବି। ଏହିଠାରେ, ମା, ଯାହା ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା, ସେହି କଥା ମୋତେ କହ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବି; ରାମ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା କହେ ନାହିଁ।” ଏପରି ସରଳ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମଙ୍କୁ, ଅନୁଚିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୈକେୟୀ ତୀବ୍ର କଠୋର କଥା କହିଲେ: “ପୂର୍ବେ ଦେବ-ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ, ରାଘବ, ତୁମ ପିତା ଗୁରୁତର ଯୁଦ୍ଧ ରେ ଅପରିମିତ ଆଘାତ ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ବର ମିଳିଥିଲା। ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ବର ଚାହିଁଥିଲି—ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ତୁମେ ଏହି ଦିନେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହ, ଏବଂ ନିଜକୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ଏହି ମୋ କଥା ଶୁଣ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ତୁମେ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପଡିବ। ଏବଂ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେଉ; ଏହି ଅଭିଷେକ, ରାଘବ, ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମ ପାଇଁ ଉପକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଅଭିଷେକ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ସପ୍ତାହର ଅର୍ଥାତ୍ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଜଟା ଓ ବାଲ୍କଳ ଧାରଣ କରି ରୁହ। ଭାରତ କୋଶଳର ନାୟକ ଭାବେ ଏହି ଭୂମିର ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ରତ୍ନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଆଡ଼ମ୍ବର ରହିଛି। ଏହି କାରଣରୁ ରାଜା ଦୟାରେ ଆକୁଳ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ମୁଁହ ଅବନମ୍ର, ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି। ରାଘବ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର; ତୁମ ସତ୍ୟବାଦିତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନରପତିଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦିଅ।” ଏପରି ଦୁଃଖଦାୟି କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଶୋକରେ ଅପତିତ ହେଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୁନେଉଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ମୃତ୍ୟୁ-ସମାନ କଠୋର ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ମଧ୍ୟ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ ରାମ ଅଚଳ ରହି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଯଥାସ୍ତୁ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଜଟା ବାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରିବି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏକଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—କାହିଁକି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦମକ ନିମନ୍ତେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ମୋତେ ସ୍ନେହ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ନ କରନ୍ତି?” “ମା, ଆପଣ ମନେ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଧରିନାହାନ୍ତୁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି—ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ବାଲ୍କଳ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ଆପଣ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠାରେ ଉପକାରୀ ବଡ଼ମାନେ, କୃତଜ୍ଞ ପିତା ଓ ରାଜା ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୁଁ କିଏ ଭୟ କରିବି? ଏକମାତ୍ର ଏହି ଅନ୍ତଃକରଣର ଅନ୍ଧକାର ଭାବ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି—କି ଦୁଃଖ, ରାଜା ନିଜେ ମୋତେ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କାହିଁକି କହିଲେ ନାହିଁ? ମୁଁ ଅନାଗ୍ରହ କରି ମଧ୍ୟ ସୀତା, ରାଜ୍ୟ, ଜୀବନ, ଧନ—ସବୁ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଇଦେଇପାରିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ନେଉଛି। ଏହି ଲଜ୍ଜାଳୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦିଅନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ କାହିଁକି ଏହି ଭୂମିପତି ମୁଁହ ଅବନମ୍ର କରି, ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି?” “ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଭାରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାମାଘରୁ ଆଣିବାକୁ ପଠାନ୍ତୁ। ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ରହିବି, ଯେପରି ମୋ ପିତା ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି।” ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେଲେ; ରାମ ଯିବେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରି, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। “ଯଥାସ୍ତୁ—ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ଭାରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାମାଘରୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଦିଅନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ରାମ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ।” ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ, ଦୟା ଓ ସତ୍ୟବାଦିତାର ଉଦାହରଣ ଦେଇ, ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥୁତ ହେଲେ।