ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇ, ଶୋକରେ ବିକଳ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନର ସହିତ ପଚାରିଲେ, “ମା, ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି କି? ଯାହାର କାରଣରେ ପିତା ମୋପ୍ରତି କ୍ରୁଧ୍ଧ? ଦୟାକରି ମୋତେ କହ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର।” “ମୋ ସେଇ ପିତା, ଯିଏ ସଦା ମୋତେ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ଏହିପରି କାହିଁକି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇଛନ୍ତି? ସେ କାହିଁକି ମୋ ସହ କଥା ହେଉନାହାନ୍ତି?” ରାମ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମୁଁ ଆଶା କରେ ଯେ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ବିପଦ ହୋଇନାହିଁ, କାରଣ ସୁଖ ସଦା ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତା ଯେକୁଣସିବେଳେ ଆସିପାରେ। ଆଶା କରେ, ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋ ମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅପମଙ୍ଗଳ ଘଟଣା ଘଟିନାହିଁ। ଯଦି ମୁଁ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥାଏ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିନଥାଏ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବିନାହିଁ। ଯିଏ ନିଜ ଉତ୍ସକୁ ଏଠି ଦେଖେ, ସେ କିପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅମାନ୍ୟ କରିପାରିବ? ମୋ ପିତା କୌଣସି ଦୁରାଭିମାନ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଛି?” ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ବିନା, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ କହିଲେ, “ରାମ, ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଦୁର୍ଘଟନା ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଭୟରୁ ସେ ନିଜ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସେ ତୁମ ସହ କି ସୁଖଦ, କି ଦୁଃଖଦ କଥା କହିପାରିବେନାହିଁ, ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କ କହିନଥିବା କଥା କରିବାକୁ ପଡିବ। ପୂର୍ବେ ସେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଏହାକୁ ଦେଇ ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସାଧାରଣ ଲୋକ କରନ୍ତି। ‘ମୁଁ ବର ଦେବି’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ଏବେ ରାଜା ପଛକୁ ହଟିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗଲା ଜଳରେ ସେତୁ ବନେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ। ଏହିଟି ଧର୍ମରେ ନିହିତ ଓ ସଦାଚାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା, ଯଦି ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ମଧ୍ୟ ହେଉନ୍ତି, ସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ରାଜା କିଛି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା କହିଲେ, ତୁମେ ସେଗୁଡିକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଞ୍ଞା କର, ତେବେ ମୁଁ ସବୁ କଥା ପୁନି କହିବି। ଯଦି ରାଜା ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତୁମେ ପାଳନ କରିବାରେ ଅଟୁଟ ରୁହିବ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି, କାରଣ ସେ ନିଜେ କହିପାରିବେନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ରାମ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହା ଲଜ୍ଜା! ଆପଣ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି। ମୋ ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ମୁଁ ବିଷ ପାନ କରିପାରିବି, ସମୁଦ୍ରକୁ ଲାଘିପାରିବି। ତେଣୁ ମୋତେ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ପ୍ରତିଞ୍ଞା କରେ—ରାମ ଦ୍ୱିତୀୟଥର କଥା କହେନାହିଁ।” ସରଳତା ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ, ଅନୁଚିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୈକେୟୀ ଏହି କଠୋର କଥା କହିଲେ—“ପୂର୍ବେ ଦେବାସୁର ସଂଗ୍ରାମରେ, ରାଘବ, ତୁମର ପିତା ଆହତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ। ସେଠି ମୁଁ ଏହି ବର ମାଗିଥିଲି—ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ତୁମେ ଆଜି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଚନ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ଏହି କଥା ଶୁଣ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କର। ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେଉ; ଏହି ଅଭିଷେକ ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମ ପାଇଁ ଏବଂ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କରୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ଏହି ଅଭିଷେକ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଇ ସପ୍ତାହବର୍ଷ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟରେ ଜଟା ଓ ଭାସ୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ବସ। ଭାରତ, କୋଶଳର ନଥ, ଏହି ଧରାର ଶାସନ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥରେ ଭରିଆ। ଏହି କାରଣରୁ ରାଜା କରୁଣାରେ ବିଗ୍ନ ଓ ଶୋକରେ ମୁଁଦିଆ ହୋଇ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି। ରାଘବ, ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର; ତୁମ ମହାନ ସତ୍ୟବାନ୍ଧବତା ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର।” ଏପରି କଠୋର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଶୋକରେ ଭାସିଗଲେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା ରାମ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକରେ ବିକଳ ହେଲେ। ଏହିପରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକୋଣେଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକେୟୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁସମ କଠିନ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ମଧ୍ୟ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦଳନୀ ରାମ ଅଚଳ ରହି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହିପରି ହେଉ; ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଜଟା ଓ ଭାସ୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। କିନ୍ତୁ ମୋତେ କେବଳ ଏତିକି ଜଣାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ—ମହାବଳୀ ରାଜା ଏପରି କାହିଁକି ଆଜି ପୂର୍ବପରି ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁନାହାନ୍ତି? ଦେବୀ, ଦୟାକରି ମନେ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଧରନ୍ତୁନାହିଁ, ମୁଁ ଏଠାରେ କହୁଛି—ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଆପଣ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀ, କୃତଜ୍ଞ ରାଜା ଓ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମିଳେ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ସେଇ କାମ କରିବି। ମୋ ହୃଦୟରେ କେବଳ ଏକ ଅନାବଶ୍ୟକ ଚିନ୍ତା ଜ୍ୱଳିଉଛି—ଯେ, ରାଜା ନିଜେ ମୋତେ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟ କାହିଁକି କହିଲେନାହିଁ? ମୁଁ ସୀତା, ରାଜ୍ୟ, ଜୀବନ, ପ୍ରିୟ ଧନ ସବୁ ଅନୁଚିତି ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି। ତେବେ ରାଜା ନିଜେ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ, ପିତୃବାଚନ ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ମୁଁ କିପରି ଅମାନ୍ୟ କରିପାରିବି?” ଏପରି ଭାବେ ରାମ ଶାନ୍ତ, ଧୈର୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।