ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସାଗର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ସଦା ମଙ୍ଗଳ ଭାବି, ରାମ ଚାରିଟି ସମ୍ଭାବନା ଭାବିଲେ—‘ଆଜି କିଏ ଦେଖିଲେ ମୋ ପିତା ମୋତେ ଅଭିବାଦନ କରୁନାହାନ୍ତି?’ ସେ ଭାବିଲେ, ‘ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଯଦି ରୂଷ୍ଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏବେ କଣ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ମନରେ ଆସିଛି?’ ଦୁଃଖିତ ଚେହେରା, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: ‘ମୁଁ କିଛି ଅଜାଣି ଦୋଷ କରିଛି କି? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋ ପିତା ରୁଷ୍ଟ ହେଇଛନ୍ତି? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ଆଉ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତୁ।’ ‘ମୋ ପିତା, ଯିଏ ସଦା ମୋତେ ମମତା କରନ୍ତି, ସେ ଏବେ କିଏ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇ ମୋ ସହ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି?’ ‘ମୁଁ ଆଶା କରେ ନାହିଁ କିଛି ଦେହିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ବିପଦ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; କାରଣ ଏହି ସଂସାରରେ ସୁଖ ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ ସହଜେ ଆସିପାରେ।’ ‘ମୁଁ ଆଶା କରେ ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋ ବାକି ମାଆମାନେ କୌଣସି ଅପଶକୁନ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।’ ‘ଯଦି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିଥାଏ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିନଥାଏ, ତେବେ ଏପରି ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।’ ‘ଏଠି ଏହି ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଆମ ଉତ୍ସ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କିପରି ଅମାନିତ ହେବ?’ ‘ମୋ ପିତା କବେ ଗର୍ବ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ଆପଣଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଛି?’ ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ବିଶିଷ୍ଟ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ କୈକେୟୀ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ବିନା, ଧୃଢ଼ତା ସହ କହିଲେ, ‘ରାମ, ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, କିଛି ଅପଶକୁନ ମଧ୍ୟ ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେ ତୁମ ଭୟରେ ତାଙ୍କ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି।’ ‘ସେ ତୁମ ସହ କୌଣସି ମଧୁର କିମ୍ବା କଠୋର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କ ନ କହିଥିବା କାମ କରିବାକୁ ପଡିବ।’ ‘ପୂର୍ବେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରି ରାଜା ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଏହି ବିଷୟରେ ଦୁଃଖିତ—ଏକ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭଳି।’ ‘ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ପୂର୍ବେ “ମୁଁ ବର ଦେବି” ବୋଲି ଦେଉଥିଲେ, ଏବେ ସେ ତାହା ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳ ବହିଯାଇଥିବା ନଦୀ ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ।’ ‘ଏହା ଧର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ‘ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ କିଛି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କହନ୍ତି, ତୁମେ ସେସବୁ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କି? ତେବେ ମୁଁ ସବୁ କଥା ପୁନି କହିବି।’ ‘ଯଦି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି; କାରଣ ସେ ତୁମ ସହ କଥା କହିପାରିବେ ନାହିଁ।’ କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତଥାପି ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ହା ଲଜ୍ଜା! ମା, ଆପଣ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବେ ନାହିଁ; କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଦେବି।’ ‘ମୋ ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଆଦେଶ ଦେଲେ ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ସାଗରକୁ ଲାଘି ପଡ଼ିବି।’ ‘ତେଣୁ ମା, ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଯାହା ଅଛି, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ; ମୁଁ କଥା ଦେଉଛି, ଏକଥା ଦ୍ୱିତୀୟଥର କହିବି ନାହିଁ।’ ଏପରି ସରଳ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର କଥା କହିଲେ—‘ପୂର୍ବେ ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମ ପିତା ଆହତ ହେଲେବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି, ସେତେବେଳେ ତିନି ବର ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳିଥିଲା।’ ‘ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ତୁମେ ଆଜି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପାଇଁ ବର ମାଗିଥିଲି।’ ‘ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦିତା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହଁ, ତେବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।’ ‘ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ତୁମେ ଚୌଦ ଅବଧି ବନବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।’ ‘ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିବା ଯୋଜନା ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ଏଇ ଭାବରେ ରଖିଥିଲେ।’ ‘ଅଭିଷେକ ତ୍ୟାଗ କରି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ବନବାସ କରିବା, ଜଟା ଓ ଭସ୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।’ ‘ଭରତ କୋଶଳର ଶାସକ ହେଉନ୍ତୁ, ଏହି ଧରାର ରତ୍ନ, ଘୋଡ଼ା, ରଥର ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତୁ।’ ‘ଏହି କାରଣରୁ ରାଜା ଦୟାରେ ଭିଜି ଦୁଃଖିତ ମୁଁହ ନେଇ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି।’ ‘ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କର, ରାଘବ; ତୁମ ମହାସତ୍ୟବାନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର।’ ଏପରି କୈକେୟୀ କଠୋର କଥା କହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାତ୍ମା ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲା, ଓ ରାଜା ପୁଅ ପାଇଁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିଲେ। ଏଠିଏ ମହାବୀର ବାଲ୍ମୀକୀ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଉନ୍ଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ମୃତ୍ୟୁସମ କଠୋର ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ରାମ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ, ଅଚଳ ରହି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ଯେପରି ଆଜ୍ଞା, ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବି ଓ ଜଟା ଭସ୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରିବି।’ ‘କିନ୍ତୁ ଏକଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହଁଁ: ଏହି ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦମକ, ପୂର୍ବବତ୍ ମୋତେ କାହିଁକି ଅଭିବାଦନ କରୁନାହାନ୍ତି?’ ‘ମା, ଆପଣ ମନେ କରିବେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହୁଛି: ମୁଁ ଖୁସି ହୋଇ ବନକୁ ଯିବି, ଜଟା ଓ ଭସ୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି।’ ‘ଏମିତି ଉପକାରୀ ବଡ଼ମଣିଷ, ଋଣୀ ରାଜା ଓ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବାରେ ମୁଁ କିପରି ଅସ୍ଥିର ହେବି?’ ଏଭଳି ରାମ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶାନ୍ତି ସହ ବନବାସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।