ଦଶରଥ ମହାରାଜଙ୍କ ମନ ଏକ ଅଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି ତରଙ୍ଗମାଳାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଅଡ଼ିଗ ଥିଲା; ସେ ଏକ ଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ମନ୍ଦ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କିମ୍ବା ଏକ ଋଷି ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ଅସତ୍ୟ କହିଦେଇ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ମନ ଆହୁରି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ସମୁଦ୍ର ପରି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲେ। ପିତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ନିବେଶିତ ରାମ ଚାରିଟି କାରଣ ଭାବିଲେ—“ଆଜି ମୋତେ ଦେଖି ପିତା କାହିଁକି ସ୍ନେହ ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି?” ସେ ଭାବିଲେ, “ସାଧାରଣତଃ, ରାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଦୁଃଖ କ’ଣ, ଯାହା ଦେଖି ମୋତେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି?” ଏହିପରି ଦୁଃଖର ଛାୟା ମୁହଁରେ ଧାରଣ କରି, ଶୋକାକୁଳ ମନେ, ମୁହଁ ନମାଇ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି କି, ଯାହାପାଇଁ ପିତା ମୋପ୍ରତି କ୍ରୁଧ୍ଧ? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ। ସଦା ସ୍ନେହଶୀଳ ପିତା ଏମିତି କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ ମୋତେ ଦେଖି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଟେ? ଆଶା କରେ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଦେହଜ ନା ମାନସିକ କ୍ଷତି ହୋଇନାହିଁ; କାରଣ ସୁଖ ସଦା ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତା ଅପେକ୍ଷା କ୍ଷଣେ ଆସିପାରେ। ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋର ମାଆମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଶୁଭ ଘଟଣା ଘଟିନାହିଁ ବୋଲି ଆଶା କରେ। ଯଦି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥାଏ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିନଥାଏ, ତେବେ ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବିନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଆପଣ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠି ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଳନ କରିବା ଅନିବାର୍ୟ। ପିତା କୌଣସି ଗର୍ବ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ଆପଣଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଛି?” ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଉତ୍ତମ ଦୀନ ରାଘବଙ୍କୁ, କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ବିନା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ କହିଲେ, “ରାମ, ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଅପମଙ୍ଗଳ ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପ୍ରତି ଭୟରେ ସେ ତାଙ୍କ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସେ ତୁମକୁ ମିଷ୍ଟି କିମ୍ବା କଠିନ କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ଯାହା ସେ ମୋତେ କହିନାହାନ୍ତି, ସେହି କାମ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏକଦା ସେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ଵର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ରାଜା ଏହାକୁ ନେଇ ଦୁଃଖିତ, ଯେପରି ଏକ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଅନୁତାପ କରେ। ‘ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେଉଛି’ ବୋଲି ଶପଥ କରିଥିବା ରାଜା ଏବେ ସେହି କଥା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାର ହୋଇଯାଇଥିବା ପାଣିରେ ସେତୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ଚାହେ। ଏହା ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ଯଦି ରାଜା ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କିଛି କହନ୍ତି, ତୁମେ ସେହି ସବୁ କଥା ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କି? ଯଦି ହଁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିଦେବି। ଯଦି ରାଜାଙ୍କ କଥା ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ପାଳନ କରିବ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି, କାରଣ ଏହି କଥା ସେ ନିଜେ ତୁମକୁ କହିପାରିବେନାହିଁ।” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦୁଃଖିତ ରାମ, ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହାୟ! ମା, ଏପରି ଭାବେ ମୋତେ କହିବେ ନାହିଁ; ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ମୋର ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରରେ ଲିପ୍ତ ହେବି। ତେଣୁ ମା, ଯାହା ରାଜା ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେହି କଥା କହ, ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ—ରାମ ଦୁଇଥର କଥା କହେନାହିଁ।” ସରଳ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ, ଅନୁଚିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୈକେୟୀ ଏକଦମ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଏକ ସମୟରେ ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ତୁମ ପିତା ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ହୋଇ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଏବଂ ତୁମେ ଆଜି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ବିଦାୟ ନିମିତ୍ତ ବର ମାଗିଥିଲି। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଣୀ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ଏହି କଥା ଶୁଣ। ତୁମେ ଚଉଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବା ଶପଥ ପାଳନ କର। ଏବଂ ଭାରତଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କର; ଏହି ଅଭିଷେକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମ ପାଇଁ ରାଜା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଅଭିଷେକ ତ୍ୟାଗ କରି, ତୁମେ ଦୁଇଟି ସପ୍ତବର୍ଷ (ସତ୍ତର ସତ୍ତର ବର୍ଷ) ଜଟା ଓ ଭାଲ୍କଳ ଧାରଣ କରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବାସ କର। ଭାରତ କୋଶଳର ରାଜ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ଭୂମି ରତ୍ନ ଓ ଘୋଡ଼ା ରଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି କାରଣରୁ ରାଜା ଦୟାକୁଳ ଓ ଶୋକାକୁଳ ମୁହଁରେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି। ରାଘବ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କର; ତୁମ ସତ୍ୟବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦିଅ।” ଏପରି କଠୋର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଶୋକରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହେଲେନାହିଁ; ତଥାପି ମହାତ୍ମା ରାମ ମନେ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ଏବଂ ରାଜା ପୁତ୍ର ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୋନୋବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକେୟୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁସମ ଅପ୍ରିୟ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନାଶକ ରାମ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେନାହିଁ; ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଅଛି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବି ଏବଂ ଜଟା ଏବଂ ଭାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—କି କାରଣରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଶତ୍ରୁନିବାରକ, ଆଗରୁ ପରି ମୋତେ ଅଭିବାଦନ କରୁନାହାନ୍ତି? ମା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁନାହିଁ; ମୁଁ ଏହି କଥା ଆଗରୁ କହୁଛି—ମୁଁ ବନକୁ ଯିବି, ଆପଣ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଜଟା ଓ ଭାଲ୍କଳ ଧାରଣ କରିବି।” ଏଭଳି ଶୂର ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।