ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ଏକ ମହାନ ରାଜା, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡିତ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ମନ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛି। ସେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇଯାଇଛି, କିମ୍ବା ଗ୍ରାସଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଏକ ଋଷି ଅସତ୍ୟ କଥା କହିଛନ୍ତି। ରାମ ଏହି ଅପାର ଶୋକ ଦେଖି ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ସମୁଦ୍ର ଅଧିକ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ଭଲମାନିସା ପ୍ରତି ଅତି ନିଷ୍ଠା ଥିବା ରାମ ଚାରିଟି ଦିଗ ଚିନ୍ତା କଲେ—"କାହିଁକି ଆଜି ମୋତେ ରାଜା ସ୍ନେହ ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି?" ସେ ଭାବିଲେ, "ସାଧାରଣତଃ ରାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ତାଙ୍କର ମନ ଖୁସି ହୁଏ, ଏବେ କଣ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ମନରେ ଆସିଗଲା?" ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, "ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଦୋଷ କରିଛି କି? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ପିତା ମୋପରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।" "ମୋର ପିତା ସଦା ମୋତେ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏବେ କାହିଁକି ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ? ତାଙ୍କୁ କିଛି ଦେହିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ କ୍ଷତି ହୋଇଛି କି? କାରଣ ଆନନ୍ଦ ସଦା ସୁଲଭ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତା ଯେକୁଣସିବେଳେ ଆସିପାରେ। ମୋର ଭାଇ ଭରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋର ମାଆମାନେ—ସେମାନେ କୌଣସି ଅପଶ୍ରୁତିକୁ ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି ତୋ? ଯଦି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥାଏ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିନଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ ରାଗ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେଁନି। ଏଠି ଜନ୍ମଦାତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ଯେଉଁଠି, ସେଠି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାମ କରିବା ଅବଶ୍ୟକ।" "ମୋର ପିତା କୌଣସି ଗର୍ବ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ଆପଣଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଛି?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ରାମ। ଏଭଳି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ବାନ୍ଧବ ରାମଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ବିନା ଓ ନିର୍ଭୟ ସ୍ୱରରେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କହିଲେ, "ରାମ, ରାଜା ରାଗ କରୁନାହାନ୍ତି, କିଛି ଅପଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତୁମକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ମନର କଥା ବ୍ୟକ୍ତ କରିପାରୁନାହାନ୍ତି।" "ସେ ତୁମକୁ କିଛି ମଧୁର କିମ୍ବା କଠୋର କଥା କହିପାରୁନାହାନି, ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯାହା ତାଙ୍କ ମୋତେ କହିନାହାନ୍ତି, ସେହି କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରି, ସେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ରାଜା ତାହାକୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପଶ୍ଚାତାପ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସାଧାରଣ ଲୋକ। ତାଙ୍କର 'ମୁଁ ବର ଦେବି' ବାଚନ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁତାପ ଦେଉଛି, ଯେପରି ପାଣି ଭରିଥିବା ନଦୀ ଉପରେ ପୁଲ ବନେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ।" "ଏହି କଥା ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା, ଯଦି ତୁମ ପାଇଁ ରାଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜା ଯଦି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କିଛି କହନ୍ତି, ତୁମେ ସେସବୁ କାମ କରିବେ କି? ତେବେ ମୁଁ ସବୁ କଥା ପୁଣି କହିବି। ଯଦି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ, ମୁଁ କହିଦେବି; କାରଣ ସେ ନିଜେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।" କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତଥାପି ରାଜାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ସେ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହା ଲଜ୍ଜା! ମୋତେ ଏପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଦେବି। ମୋ ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋର କ୍ଷେମଚିନ୍ତାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରରେ ଲାଫ ଦେବି।" "ଏହିଠାରେ ଯାହା ରାଜା ଚାହାନ୍ତି, ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି, ଏକଥା ଦ୍ୱିତୀୟବାର କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ।" ଏପରି ସରଳ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ଅତି କଠୋର କଥା କହିଲେ, "ପୂର୍ବେ ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମ ପିତା ଗୁରୁତର ଅଭିଘାତ ପାଇଁ ମୋର ରକ୍ଷାରେ ଦୁଇଟି ବର ପାଇଥିଲେ।" "ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଓ ତୁମେ ଆଜି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ବର ମାଗିଥିଲି। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଚନ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ଏହି କଥା ଶୁଣ। ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଚଲ, ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କର।" "ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଉ; ଏହି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ବିଚାରିଥିଲେ। ଏହି ଅଭିଷେକ ଛାଡ଼ି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ସପ୍ତାହର ଦୁଇ ଅର୍ଥାତ୍ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଜଟା ଓ ବାଲ୍କଳଧାରଣ କରି ବାସ କର। ଭରତ କୋଶଳ ଦେଶର ରାଜା ହେଉ, ରତ୍ନ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭରିଥିବା ଏହି ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରନ୍ତୁ।" "ଏହି କାରଣରୁ ରାଜା ଦୟାରେ ଅତିଭାରୀ ଏବଂ ଶୋକରେ ମୁହଁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପୂରଣ କର, ରାଘବ; ତୁମ ସତ୍ୟବାନ୍ତିରେ ଏହି ମହାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର।" ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମନେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜା ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହିପରେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନବିଂଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକେୟୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁସମ କଠୋର ଆଦେଶ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦଳନୀ ରାମ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେନି, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହିଠିକି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି ଏବଂ ଜଟା ବାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି।" "କିନ୍ତୁ ଏତେକି ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—କି କାରଣରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଶତ୍ରୁଦଳନ ଦଶରଥ, ପୂର୍ବବତ୍ ମୋତେ ସ୍ନେହ କରୁନାହାନ୍ତି?