ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାରହ ଶ୍ଲୋକର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ସହିତ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ନିୟମ ପୂର୍ବକ ପ୍ରଥମେ ସେ ପିତାଙ୍କ ପାଦେ ଶିର ନମାଇଲେ, ତାପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଓ ଆଦର ସହିତ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦେ ନମସ୍କାର କଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ କେବଳ ‘ରାମ’ ବୋଲି କହିପାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଏତେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ ଯେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା କଥା କହିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେଉନଥିଲେ। ଏପରି ଅଭୂତପୂର୍ବ ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଆସିଗଲା, ମନେ ହେଲା ଯେଉଁଠି ଅଜଣା ସର୍ପ ଉପରେ ପାଉଁ ପଡିଗଲା। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ବଡ଼ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ଗଭୀର ନିଶ୍ବାସ ନେଉଛନ୍ତି, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନନ୍ଦହୀନ। ଏ ଦୃଶ୍ୟ ମନେ ପକାଏ ଯେପରି, ଶୀତଳ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, କିମ୍ବା ଗ୍ରାସ ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କହିଥିବା ଏକ ଋଷି। ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଖି ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା, ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତାରେ ରାମ ଚାରିଟି କାରଣ ଭାବିଲେ—‘ଆଜି କାହିଁକି ରାଜା ମୋତେ ନମସ୍କାର କରୁନାହାନ୍ତି?’ ପୂର୍ବେ ଯଦିଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଥାଆନ୍ତି, ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏଯିବେ କ’ଣ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ମନରେ ଆସିଛି? ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ମନ ନମ୍ର କରି, ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି କି, ଯାହା ପାଇଁ ପିତା ମୋପ୍ରତି କ୍ରୁଧ୍ଧ? ଦୟାକରି ମୋତେ କହ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର। ମୋ ପିତା ଯିଏ ସଦା ମୋପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ, ସେ କାହିଁକି ଆଜି ଦୁଃଖିତ ଓ ମୁଁକୁ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି? ତାଙ୍କୁ କି ଶରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ଦୁଃଖ ହୋଇଛି? ସୁଖ ସଦା ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଯେକଣସିବେଳେ ଆସିପାରେ। ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋ ମାନେ, ଏମାନଙ୍କୁ କିଛି ଅଶୁଭ ଘଟିଛି କି? ଯଦି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ କରିଥାଏ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିନଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଏଠି ଜଣେ ନିଜ ଉତ୍ସରୁ ନିଜକୁ ଦେଖିପାରେ, ତେଣୁ ଏହି ଦୈବସ୍ୱରୂପ ଜୀବନଦାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପିତା ଅଭିମାନ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀ, ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ?” ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ ଧୃଢ଼ତା ସହିତ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କହିଲେ, “ରାମ, ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, କିଛି ଅପଶୁଭ ମଧ୍ୟ ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପ୍ରତି ଭୟରୁ, ସେ ତାଙ୍କ ମନର କଥା କହୁନାହାନ୍ତି। ସେ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ସୁଖଦ କିମ୍ବା ଅସୁଖଦ କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯାହା ସେ ମୋତେ କହିନାହାନ୍ତି, ତାହା କରିବାକୁ ପଡିବ। ବହୁଦିନ ପୂର୍ବେ ସେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଏହି ବର ଦେଇ ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସାଧାରଣ ଲୋକ କରେ। ଲୋକମାନ୍ୟ ରାଜା ଯେପରି ‘ମୁଁ ବର ଦେବି’ ବୋଲି ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ସେ ତାହା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ବହିଯାଇଥିବା ଜଳ ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହା ଧର୍ମ ଆଧାରିତ, ଏହା ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା, ଯଦିଓ ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଜା ଯାହା ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ, ଯାହା ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତୁମେ ସେସବୁ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କି? ଯଦି ହଁ, ତେବେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର କହିବି। ଯଦି ରାଜାଙ୍କ କଥା ତୁମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି; କାରଣ ସେ ଏହା ନିଜେ କହିପାରିବେନାହିଁ।” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସେ ରାନୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହାୟ, ଲଜ୍ଜା! ମାତା, ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯଦି ରାଜା ଆଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଦେଇପାରେ। ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ପ୍ରତି ମଙ୍ଗଳକାମନା କରୁଥିବା ଜଣେ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ମୁଁ ବିଷ ପିଇବାକୁ କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରରେ ଲାଫ ଦେବାକୁ ପଛୁଆନି। ତେଣୁ, ମାତା, ରାଜା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରିବି, ରାମ ଦ୍ୱିତୀୟଥର କଥା କହେନାହିଁ।” ଏହି ସରଳ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ, କୈକେୟୀ ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ପୂର୍ବେ ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ଦିନ, ତୁମ ପିତା ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ହେଲେ, ଏବଂ ମୋର ରକ୍ଷାରେ ଦୁଇଟି ବର ପାଇଲେ। ସେଠି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ତୁମେ ଏହି ଦିନେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ବନବାସ ପାଇଁ ଯିବାକୁ ବର ମାଗିଥିଲି। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଣୀ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ପଡିବ। ଏବଂ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେବ; ଏହି ଅଭିଷେକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମ ପାଇଁ ରାଜା ଚାହିଁଥିଲେ। ତୁମେ ଏହି ଅଭିଷେକ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଜଟା ଓ ଭାଲ୍କଳ ଧାରଣ କରି ବାସ କର। ଭାରତ, କୋଶଳମଣ୍ଡଳର ଅଧିପତି ହୋଇ, ଏହି ରତ୍ନମୟ ପୃଥିବୀ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା ଭୂମିର ଶାସନ କରିବେ। ଏହି କାରଣରୁ ରାଜା କରୁଣାରେ ଭାସି, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ରାଘବ, ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର; ତୁମ ମହାନ୍ ସତ୍ୟବ୍ରତରେ ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦିଅ।