ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଢ଼ତା ଓ ଶୂରତା ସହିତ ତିନିଟି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦ୍ୱାର ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଧନୁର୍ଧର ଓ ଘୋଡାରେ ସଜ୍ଜିତ ସେନା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହା ପରେ ସେ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ସହିତ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ, ତାଙ୍କ ଫେରିବା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମହାସାଗର ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଠି ଅଷ୍ଟାଦଶ ସର୍ଗ ମହାନ୍ତି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଛି। ଏଠି, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ସହିତ ବସିଥିବା, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଥମେ, ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ ସହିତ, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଦେ ନମସ୍କାର କଲେ; ପରେ, ସଂଯମ ସହିତ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦେ ନମସ୍କାର କଲେ। ରାମକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଶୁ ଭରି ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ‘ରାମ’ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା କଥା କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ। ରାମ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ଜନ୍ତୁ ଉପରେ ପାଦ ଦିଏ। ସେ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଫେରୁଛନ୍ତି, ମନ ଅସ୍ଥିର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିରାନନ୍ଦ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ରାମ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରରେ ମହାସାଗର ଉତ୍ତଳ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ କ୍ଷେମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖି, ରାମ ଚାରିଟି ଶଙ୍କା କଲେ: “ଆଜି କିପାଇଁ ରାଜା ମୋତେ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଉନାହିଁ? ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ରାଜା କ୍ରୁଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏବେ ମୋତେ ଦେଖି କିଏ ଦୁଃଖ ଆସିଛି?” ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଦେଖି, ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: “ମୁଁ ଅଜାଣି ଅପରାଧ କରିଛି କି? ଯାହା ପାଇଁ ରାଜା ମୋତେ କ୍ରୁଧ ହେଲେ? ଆପଣ କହନ୍ତୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତୁ।” “ମୋ ପିତା, ଯେଉଁଠି ସଦା ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ରଖନ୍ତି, ଏବେ କିପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, କିଛି କହୁନାହିଁ?” “ମୁଁ ଆଶା କରେ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ଦୁଃଖ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରୁନାହିଁ; କାରଣ ସୁଖ ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଆସିପାରେ।” “ମୁଁ ଆଶା କରେ, ଭାରତ, ଶତୃଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଘଟଣା ଘଟିନାହିଁ।” “ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥାଏ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେନି।” “ଏଠି ଜଣେ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ ଦେଖିଥାଏ, ତେବେ ସେ କିପାଇଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବେ ନାହିଁ?” “ମୋ ପିତା ଅଭିମାନ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀ, ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି? ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଛି?” ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ କୈକେୟୀ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କଥା କହିଲେ। “ରାମ, ରାଜା କ୍ରୁଧ ନୁହଁ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଅନିଶ୍ଚିତି ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମର ଭୟରେ ତାଙ୍କ ମନର କଥା ପ୍ରକାଶ କରିପାରୁନାହିଁ।” “ସେ ତୁମେ ପାଖରେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କଥା କହିପାରୁନାହିଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବା ଯେ ସେ ମୋତେ କହିନଥିବା କଥା କରିବା।” “ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେ ଏକ ଵର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ରାଜା ଏହାକୁ ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ସାଧାରଣ ମଣିଷ।” “‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଵର ଦେବି’ ବୋଲି ସେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ, ଏବେ ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରବାହିତ ଜଳରେ ସେତୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।” “ଏହି ନ୍ୟାୟରେ ଆଧାରିତ, ରାମ, ଏହାକୁ ସଦ୍ଗୁଣୀ ମଣିଷମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା, ତୁମ ନିମିତ୍ତେ କ୍ରୁଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ।” “ରାଜା ତୁମକୁ ଭଲ କିମ୍ବା ଭଲ ନୁହଁ କଥା କହିଲେ, ତୁମେ ସମସ୍ତ କାମ କରିବାକୁ ସମ୍ମତ କରିବା? ଏହା ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା ପୁଣି କହିବି।” “ରାଜା ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତୁମେ ତାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି; ଯେପରି ରାଜା ନିଜେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହା, ଲଜ୍ଜା! ମହିଳା, ଆପଣ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହଁ; କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଫେଲିଦେବି।” “ମୋ ଶିକ୍ଷକ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ କ୍ଷେମ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ସାଗରରେ ଲାଘିବି।” “ତେଣୁ, ମହିଳା, ରାଜା ଯାହା ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ—ରାମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର କଥା କହେନାହିଁ।” ଏପରି ସାଧୁ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ, କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଅତି ଦୁଃଖଦାୟୀ କଥା କହିଲେ। “ପୂର୍ବରୁ, ଦେବ ଓ ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧରେ, ରାଘବ, ତୁମ ପିତା ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ହେଲେ, ମୁଁ ସେଠି ଦୁଇଟି ଵର ମାଗିଥିଲି।” “ସେଠି, ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ତୁମେ ଆଜି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ଵର ମାଗିଥିଲି, ରାଘବ।” “ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦୀ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଉତ୍ତମ ମଣିଷ, ତେବେ ଏହି ମୋ କଥା ଶୁଣ।” “ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ଯେପରି ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଚୌଦ ଦିନ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।” “ଏବଂ ଭାରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଯିବ; ଏହି ଅଭିଷେକ, ରାଘବ, ପ୍ରମୁଖତଃ ତୁମ ପାଇଁ ରାଜା ପ୍ରସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି।” “ଏହି ଅଭିଷେକ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ବାସ କର, ଜଟା ଓ ଭାସ୍ମ ଚୀର ଧାରଣ କରି।