ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଭବ୍ୟ ଯେଉଁ ଗୃହଟି ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ୱର୍ଗ ମହଳକୁ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିଲା, ସେଠି ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଅପୂର୍ବ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଗୃହର ତିନୋଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଯାହା ଧନୁର୍ଧାରୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାହାରା ଦେଉଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ପରେ ଆଉ ଦୁଇଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଦେଖି ହେବା ପରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଯିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଉପସାଗର ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଉଦୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏହି ସମୟରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠରତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସେଠି ରାମ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ବିଷଣ୍ଣ ମୁହଁରେ କୈକେୟୀ ସହିତ ବସିଛନ୍ତି, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ। ପ୍ରଥମେ ସଂଯମ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ସହିତ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଦକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପରେ ଶାନ୍ତ ମନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେ 'ରାମ' ବୋଲି ଡାକିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ବା କିଛି କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ। ଏପରି ଭୟାନକ ଓ ଅପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ମାନେ ମଣିଷ ଅଚାନକ ସର୍ପ ଉପରେ ପଦ ଦେଇ ଭୟ ପାଏ। ରାମ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ଦହୀନ। ସେ ଏପରି ଥିଲେ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ମହାସାଗର, କିମ୍ବା ଗ୍ରାସିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ କଥା କହିଥିବା ଋଷି। ଏପରି ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଖି ରାମ ଆଉ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ସାଗର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖି ରାମ ଚାରିଟି କାରଣ ଭାବିଲେ—'କାହିଁକି ଆଜି ରାଜା ମୋତେ ଦେଖି ଶୁଭ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି?' ସେ ଭାବିଲେ, 'ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ରାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆଜି କ’ଣ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ବିୟାପିଛି?' ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇ, ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି କି? ଯାହା ପାଇଁ ମୋ ପିତା ମୋପ୍ରତି କ୍ରୁଧ୍ଧ? ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।' 'ମୋ ପିତା ଯିଏ ସଦା ମୋପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ, ସେ କାହିଁକି ଆଜି ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ ମୋ ସହ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି? କିଛି ଦୈହିକ ବା ମାନସିକ କ୍ଷତି ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିନାହିଁ ତୋ? କାରଣ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତି କଠିନ, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତା ସାଧାରଣ।' ରାମ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଭାବିଲେ, 'ମୋ ଭାଇ ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋର ମାନ୍ୟ ମାତାମାନେ—କାହା ସହିତ କିଛି ଅଶୁଭ ଘଟିନାହିଁ ତୋ?' 'ମୁଁ ଯଦି ରାଜାଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥାଏ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନଥାଏ, ତେବେ ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେଁନି। ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ ନିଜ ଉତ୍ସକୁ ଦେଖେ, ସେ କିପରି ସେହି ଦୈବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସରଣ କରିବ ନାହିଁ?' 'ମୋ ପିତା କୈକେୟୀ, ଅହଂକାର ଓ କ୍ରୋଧରେ କେବେ ଆପଣଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି?' ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପରେ, ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ବିଶିଷ୍ଟ ରାଘବଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ବିନା, ନିର୍ଭୟ ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କଠୋର କଥା କହିଲେ। 'ରାମ, ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, କିଛି ଅପଶୁଭ ମଧ୍ୟ ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପ୍ରତି ଭୟରୁ ସେ ତାଙ୍କ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସେ ତୁମ ସହ କି ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ କଥା କହିପାରୁନାହିଁ, ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଯାହା ସେ କହିନାହାନ୍ତି, ତାହା କରିବା ଉଚିତ।' 'ପୂର୍ବେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ରାଜା ମୋତେ ଦୁଇଟି ଵର୍ଦ୍ଦାନ ଦେଇଥିଲେ; ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ଏହି ବିଷୟରେ ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ସାଧାରଣ ମଣିଷ କରେ।' 'ମହାନ୍ ରାଜା ଜନସମୂହଙ୍କୁ "ମୁଁ ତୁମକୁ ଵର୍ଦ୍ଦାନ ଦେବି" ବୋଲି କହିଥିଲେ, ଏବେ ସେ ତାହାକୁ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ମଣିଷ ପାଣି ଭରିଥିବା ନଦୀ ଉପରେ ପୁଲ ତିଆରି କରିବାକୁ ଚାହେ।' 'ଏହି କଥା ଧର୍ମ ଭିତ୍ତିକ, ଏବଂ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ତୁମ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' 'ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଯାହା ଭଲ କି ଖରାପ, କିଛି କହିବେ, ତେବେ ତୁମେ ସେସବୁ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କି? ଯଦି ହଁ, ତେବେ ମୁଁ ପୁଣି କହିବି।' 'ଯଦି ରାଜାଙ୍କ କଥା କେବେ ଫେରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି; କାରଣ ସେ ନିଜେ ତୁମକୁ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।' କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହା, ଲଜ୍ଜା! ମା, ଆପଣ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି।' 'ମୋ ଗୁରୁ, ପିତା, ରାଜା କିମ୍ବା ମୋ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଯେଉଁଠି ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିବେ, ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି ବା ସାଗରରେ ଲାଫ ଦେବି।' 'ଏହିପରି, ମା, ରାଜା ଯାହା ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏହା କରିବି, ଏହି ଶପଥ ଦେଉଛି—ରାମ ଦୁଇଥର କଥା କହିନାହିଁ।' ସରଳତା ଓ ସତ୍ୟବାଦିତାର ଧନୀ ରାମଙ୍କୁ, ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର କଥା କହିଲେ। 'ପୂର୍ବେ ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ, ହେ ରାଘବ, ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରାଯିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ବର୍ଦ୍ଦାନ ମିଳିଥିଲା।' 'ସେଠି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଓ ତୁମେ ଆଜି ଦିନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପାଇଁ ବର୍ଦ୍ଦାନ ଚାହିଁଥିଲି।' 'ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦି ପ୍ରତିଞ୍ଜା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତେବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।' 'ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଚଳିବାକୁ ପଡିବ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ପ୍ରତିଞ୍ଜା ଦେଇଛନ୍ତି—ତୁମେ ଚୋଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପଡିବ।