ରାମଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଆମ ପାଇଁ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ହେବ, ଏହି ଅପାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଦେଖିବାର ଆନନ୍ଦ କିଛି ଅନ୍ୟ ହେବନାହିଁ। ମିତ୍ରମାନେ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛୁମାନେ ଏହିପରି ଉତ୍ସବ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଇ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ତାପରେ ରାମ ଏହି ମହା ପଥରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ରାମ ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କେହି ମନ କିମ୍ବା ଦୃଷ୍ଟି ଦୂର କରିପାରିନଥିଲେ; ସେ ମହାପୁରୁଷ ଏପରି ମାୟା ତାଙ୍କରେ ରହିଛି। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଙ୍କଠୁ ଉପେକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ତ୍ରୁଣ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ରାମ ନ୍ୟାୟବାନ୍, ତିନି ଚାରି ବର୍ଗ ଓ ସମସ୍ତ ଦିନ-ବୟସର ଲୋକଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାନ୍ତି, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ରାମ ରାଜପଥରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ମନ୍ଦିରମାନେ ମেঘ ଭଳି ସ୍ୱେତ, ରତ୍ନ ଜାଳି ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ, ଆକାଶକୁ ଢାକିବା ପରି ଉଠିଥିଲା। ସେ ସମସ୍ତ ମନ୍ଦିରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସେଉଁଠି ପ୍ରଧାନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରର ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଶବ୍ଦ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ନିବାସକୁ, ରାମ ଚମକିଲା ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତିନିଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଯେଉଁଠି ଧନୁର୍ଧର ଓ ଅଶ୍ୱ ରହିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଚାଲି ଗଲେ; ତାପରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଚାଲି ଗଲେ ଓ ପଦେ ପଦେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଲୋକମାନେକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଗଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ ତାଙ୍କର ଫେରିବା ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ସାଗର ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏଠି ଏଠାରେ ତିନି ଦଶରଥଙ୍କୁ କେକେୟୀ ସହିତ ବସିଥିବା, ମୁଝୁଆ ମୁଖ ଓ ଦୁଃଖିତ ଚେହେରାରେ ଦେଖିଲେ। ରାମ ପ୍ରଥମେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଦରେ ନମସ୍କାର କଲେ; ତାପରେ କେକେୟୀଙ୍କ ପାଦରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ରାମ ରାମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା କିଛି କହିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲା। ଏହି ଅପୂର୍ବ, ଭୟଙ୍କର ଦଶରଥଙ୍କ ଦେଖି ରାମ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ମନେ ମନେ ସର୍ପ ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ଚାଲିବା ଭଳି ଅନୁଭବ କଲେ। ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାଗିଥିଲେ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ମନ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିରାନନ୍ଦ ହେଇଥିଲା। ସେ ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶାନ୍ତ ସାଗର ଆକଳିତ ହେଇଥିଲା; ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ଭଳି; କିମ୍ବା ଏକ ଋଷି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖ ଗଭୀର ଏବଂ ଅନୁମାନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଏହି ଦେଖି ରାମ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଏଉଁପରି ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ସାଗର ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ଭଲରେ ନିବେଶିତ ରାମ ଚାରିଟି କାରଣ ଭାବିଲେ—"ଆଜି ପିତା କାହିଁକି ମୋତେ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି?" ଆଉ କହିଲେ—"ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମୁଁ ଯଦି ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରିଥିଲି, ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଖୁସି ହେଇଥିଲେ; ଏବେ କଣ ଦୁଃଖ ଆସିଛି ଯେ ମୋତେ ଦେଖି ଏପରି ହେଲେ?" ରାମ ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ, ମୁଖ ନମ୍ର କରି, କେକେୟୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—"ମୁଁ ଅଜାଣି ଭୁଲ କରିଛି କି? ଯାହାର ଫଳରେ ପିତା ମୋପରି କ୍ରୋଧିତ? ଦୟାକରି କହିବେ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବେ।" "ମୋ ପିତା ଯେଉଁଠି ସଦା ମୋପରି ସ୍ନେହ ରଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି କାହିଁକି ଏବେ ଦୁଃଖିତ ମୁଖରେ ମୋତେ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି?" "ମୁଁ ଆଶା କରେ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ଅସୁବିଧା ନାହିଁ; କାରଣ ସୁଖ ସବୁବେଳେ ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଆସିପାରେ।" "ମୁଁ ଆଶା କରେ ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅସୁବିଧାରେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲି, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନଥିଲି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବା ଚାହେଁନି।" "ଏଠାରେ ମଣିଷ ନିଜ ଉତ୍ସ ଦେଖିଥିବା, ସେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ।" "ମୋ ପିତା କେକେୟୀଙ୍କୁ ଗର୍ବ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ କୌଣସି କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ବିକଳ ହୋଇଛି?" ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ରାଘବ କଥା କହିଲେ, କେକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କହିଲେ—"ରାମ, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ନୁହଁ, କୌଣସି ଅପଶକୁନ ମଧ୍ୟ ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପ୍ରତି ଭୟରେ ସେ ତାଙ୍କ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହିଁ।" "ସେ ତୁମକୁ ସୁଖଦ କିମ୍ବା ଅସୁଖଦ କଥା କହିପାରୁନାହିଁ, ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ କହିନଥିବା କାମ କରିବା ଉଚିତ।" "ପୂର୍ବରୁ ସେ ମୋତେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇ ଏକ ବର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ରାଜା ତାହାକୁ ଦୁଃଖ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ମଣିଷ ଅନୁତାପ କରେ।" "ସେ 'ମୁଁ ବର ଦେବି' କହିଥିଲେ, ଏବେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗଲା ପାଣି ଉପରେ ଏକ ସେତୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ଚାହୁଛି।" "ଏହି କାମ ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ, ଏହା ସଜ୍ଜନମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହଁ।" "ରାଜା ଯଦି ତୁମକୁ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କଥା କହିବେ, ତୁମେ ସମସ୍ତ କାମ କରିବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବେ କି? ଯଦି ହଁ, ମୁଁ ଏବେ ସବୁ କଥା କହିଦେବି।" "ରାଜା ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତୁମେ ତାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବେନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି; କାରଣ ସେ ନିଜେ ତୁମକୁ କହିପାରିବେନାହିଁ।" କେକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାଣୀ କେକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହା, ଲଜ୍ଜା! ମହିଳା, ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହଁ; କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" "ମୋ ଶିକ୍ଷକ, ମୋ ପିତା, ରାଜା, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ମୋ ଭଲ ଚାହନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ସାଗରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବି।" "ତେଣୁ ମହିଳା, ରାଜା ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ମୋତେ କହିଦିଅ; ମୁଁ ଏହା କରିବି, ଏହି ରାମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର କଥା କହେନାହିଁ।