ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଏବଂ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିଗଲେ। ଏହି ଦିନ ତାଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ଏହି ଅବସରରେ ଜନମାନେ କହିଲେ, “ଯେପରି ଆମେ ତୁମର ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପାଳିତ ହେଇଛୁ, ସେହିପରି ତୁମେ ଏହି ଧର୍ମମାର୍ଗ ରକ୍ଷା କର। ରାମ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ, ଆମେ ସବୁଠୁ ସୁଖୀ ହେଇ ରହିପାରିବା। ଆମେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଖାଦ୍ୟ ବା ବିପୁଳ ଧନ ଚାହୁଁନାହିଁ; ଯଦି ରାମ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହେବେ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆମ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କ ଅପାର ତେଜ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଆମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦର କାରଣ।” ମିତ୍ରମାନେ ଓ ଶୁଭଚିନ୍ତକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଶୁଭ ବଚନ ଶୁଣି ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇ, ରାମ ମହାପଥ ଦେଇ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ନଜର ଦେଖିବାକୁ ବା ମନ ହଟାଇପାରୁନଥିଲେ। ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲା ନାହିଁ, ବା ଯାହାକୁ ରାମ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଅପମାନ କରେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ଓ ସମସ୍ତ ବୟସର ଲୋକଙ୍କୁ ଦୟାଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଇଥିଲେ, ଏହିକାରଣରୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପଛପଛ ଚାଲିଥିଲେ। ମେଘପରି ଧଳା ଗୃହ, ମଣିମୟ ଜାଲିରେ ଶୋଭିତ, ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେବା ପରି ଉଚ୍ଚ ମହଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପୃଥିବୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରର ସଦନକୁ ଟକ୍କର ଦେଇଥିବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହକୁ, ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ନିବାସକୁ, ରାମ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଧନୁର୍ଧର, ଅଶ୍ୱ ଓ ସୈନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ତିନିଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଚାଲି ଗଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁନର୍ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉଦୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏଉଁପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଠାରମ ସର୍ଗ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ଶୁଣାଯିବ। ସେଠାରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଦୁଃଖିତ ଚେହେରାରେ କୈକେୟୀ ସହ ବସିଛନ୍ତି, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ। ରାମ ପ୍ରଥମେ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କଲେ, ପରେ ଶାନ୍ତ ମନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦରେ ମୁଣ୍ଡ ଥୋଇଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖରେ ରାମ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବା କଥା କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଭୟଜନକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେପରି ସେ ସପ୍ରକୁ ଚାପିଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖିଲେ ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକରେ ଦେହ ଦୁଃଖିତ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡୁଛନ୍ତି, ମନ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନନ୍ଦହୀନ। ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ତରଙ୍ଗରେ ଆବୃତ, ତଥାପି ଅଚଳ ଥାଏ, ଏବେ ଅସ୍ଥିର; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରାସ ହୋଇଥିବା ପରି; କିମ୍ବା ଏକ ଋଷି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଦେଲେ ଯେପରି। ପିତାଙ୍କ ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ରାମ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ସମୁଦ୍ର ଅଧିକ ଉତ୍କଳିତ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାମ ଚାରିଟି ସମ୍ଭାବନା ଭାବିଲେ—“ମୋତେ ଆଜି କାହିଁକି ପିତା ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଉନାହାନ୍ତି?” “ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଯଦିଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏବେ ମତେ ଦେଖି କ’ଣ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି?” ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ, ଶୋକଗ୍ରସ୍ତ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: “ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି କି? ଯାହା ପାଇଁ ପିତା କ୍ରୁଧ୍ଧ? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ଦୟାକରି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ। ମୋ ପିତା ଯିଏ ସଦା ମୋତେ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ଏବେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ ମୋତେ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି? ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଦେହିକ ବା ମାନସିକ କ୍ଷତି ହୋଇନାହିଁ ତୋ? କାରଣ ସୁଖ ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ। ଭାରତ, ଶତୃଘ୍ନ ବା ମୋତେ ମାନେ କିଛି ଅଶୁଭ ଘଟିନାହିଁ ତୋ? ଯଦି ମୁଁ ପିତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିଥାଏ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିବାକୁ ଚାହେବି ନାହିଁ। ଏଠି ଜନ୍ମଦାତା ଦେବତା ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ପିତା ଗର୍ବ ବା କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କୌଣସି କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ?” ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, କୈକେୟୀ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କହିଲେ, “ରାମ, ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଅପମଙ୍ଗଳ ଘଟିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମ ଭୟରେ ସେ ନିଜ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସେ ତୁମକୁ ସୁଖଦ କିମ୍ବା ଅସୁଖଦ କଥା କହିପାରୁନାହିଁ, ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଯାହା ସେ କହିନାହାନ୍ତି, ତାହା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ପୂର୍ବେ ସେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରି ଏକ ବର ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ସେ ଏହାକୁ ନେଇ ଦୁଃଖିତ, ଯେପରି ସାଧାରଣ ଲୋକ ହୁଏ। ‘ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେବି’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ମନେ ହେଉଛି ଏହା ଫେରାଇ ନେବେ, ଯେପରି ପାଣି ଗଲା ପରେ ତାହା ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି କଥା ଧର୍ମ ଭିତିରେ ଅଛି, ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ରାଜା ତୁମକୁ ଯାହା ଭଲ ବା ମନ୍ଦ କହିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ତୁମେ ସବୁ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଞ୍ଜା କର, ତେବେ ମୁଁ ସବୁ ଆଉଥରେ କହିବି। ଯଦି ରାଜାଙ୍କ କଥା ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି; କାରଣ ସେ ନିଜେ ତୁମକୁ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି କଥା କୈକେୟୀ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ କହିବା ପରେ, ଦୁଃଖିତ ରାମ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସେହି ରାନୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।