ଅୟୋଧ୍ୟାର ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଓ ଚଉକଡ଼ିଆ ସବୁ ସମୟ ନିର୍ମଳ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଗନ୍ଧରେ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ରାମଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଏହି ମିଷ୍ଟି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଥିଲେ। ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ, ରାମ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଚାଲିଥିଲେ। ଲୋକମାନେ କହିଲେ, "ଆଜି ତୁମେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବା ପରେ ଏହି ରାଜପଥକୁ ରକ୍ଷା କର, ଯେପରି ତୁମ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ରାମ ରାଜା ହେଲେ ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିବୁ। ଆମକୁ ଏବେ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯଦି ରାମ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବେ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆମ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ।" ସେ ମିଷ୍ଟି ଶୁଭ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ରାମ ମହାସଡ଼କରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଚାଲିଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯିବାରୁ କେହି ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ବା ଚିତ୍ତକୁ ହଟାଇପାରୁନଥିଲେ। ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିଲେ ବା ଯାହାକୁ ରାମ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ଓ ବୟସର ଲୋକଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପଛପଛ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅମ୍ବୁଦ ମେଘ ପରି ଧଳା ମହଳ, ମଣିମୟ ଜାଲି ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ, ଆକାଶକୁ ଢାକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେହି ଭୂମିରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଘର, ଇନ୍ଦ୍ରର ମହଳ ସମାନ, ରାମ ତାହିଁକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଅଳୋକିକ ରାଜପ୍ରାସାଦ। ତିନିଟି ଅଙ୍ଗନା, ଯେଉଁଠାରେ ଧନୁର୍ଧର ଓ ଘୋଡ଼ା ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏହି ସବୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ରାମ ପଦେ ପଦେ ଆଉ ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗନା ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗନା ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇ ଭିତରେ ଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ବାହାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପୁନଃ ଫେରିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଦୟା ଦେଖିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏଠିଏ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଦଶମ ସର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସେଠାରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଦୁଃଖିତ ମନେ କୈକେୟୀ ସହ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ବିଷାଦମୟ। ରାମ ପ୍ରଥମେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପିତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ତାପରେ ସଂଯମ ରଖି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଆଖି ଜଳେ ଭରି ଆସି, "ରାମ!" ବୋଲି ଡାକିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବା କିଛି କହିବାର ଶକ୍ତି ରହିଲା ନାହିଁ। ଏପରି ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେଉଁଠି ଅଜଣା ସର୍ପ ଉପରେ ପାଁଖ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖିଲେ ମହାରାଜ ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଭାଗ୍ନ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ମନ ଅଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସବୁ ନିରାନନ୍ଦ। ସେ ମନେ କଲେ—ଏମିତି ମହାସାଗର ତରଙ୍ଗରେ ଆବୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ, କିନ୍ତୁ ଏଠି ଅଶାନ୍ତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ହୋଇଥିବା ପରି; କିମ୍ବା ଏକ ଋଷି ଅସତ୍ୟ କହିଦେଇଛନ୍ତି। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅପାର, ଏହା ଅନୁଭବ କରି ରାମ ଆଉ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ମନେ ହେଲା ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଅଗାଧ ସମୁଦ୍ର ଭଳି। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି ରାମ ଚାରିଟି କାରଣ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଆଜି ମୋ ପିତା କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଖି ଉତ୍ସାହିତ ନୁହଁନ୍ତି?" "ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ରାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏବେ କଣ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ମନରେ ଆସିଛି?" ରାମ ବିଷାଦ ଭରା ମୁହଁରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, "ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି କି? ଯାହାରୁ ପିତାଙ୍କ ରୋଷ ଆସିଛି? ଦୟାକରି ମୋତେ କହ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର।" "ମୋ ପିତା, ଯିଏ ସଦା ମୋପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ, ସେ ଏବେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ ମୋ ସହ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି?" ରାମ ଆଶା କଲେ, "ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଦେହିକ ବା ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉନାହାଁତୁ, କାରଣ ସୁଖ ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ ଅପେକ୍ଷିତ।" "ମୁଁ ଆଶା କରେ, ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋ ମାତୃମାନେ କୌଣସି ଅପଶୁଭ ଘଟଣାରେ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି। ଯଦି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିଥାଏ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରିଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ ରୋଷ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେନି।" "ଏଠି ଯେଉଁଠି ନିଜ ଉତ୍ସ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ତାହାର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା କିପରି ନ ହେବ?" "ମୋ ପିତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଗର୍ବ ବା କ୍ରୋଧରେ କୌଣସି କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହାରୁ ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ?" ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ରାଘବଙ୍କୁ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ସାହସିକ ଭାବେ କହିଲେ, "ରାମ, ରାଜା କ୍ରୁଦ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଅପଶୁଭ ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଭୟରେ ସେ ତାଙ୍କ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି।" "ସେ ତୁମ ସହ ସୁଖଦ ବା ଦୁଃଖଦ କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଉଁଠି କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯାହା ସେ ମୋତେ କହିନାହାନ୍ତି।" "ପୂର୍ବେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ରାଜା ମୋତେ ଏକ ବରା ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଏହି ବିଷୟରେ ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ସାଧାରଣ ଲୋକ।" "ସେ 'ମୁଁ ତୁମକୁ ବରା ଦେବି' ବୋଲି ଶପଥ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ସେ ତାହା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ପାଣି ବହିଯାଇଥିବା ଉପରେ ସେତୁ ବନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।" "ଏହା ଧର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ, ଏହି କଥା ସଦାଚାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା, ତୁମ ନିମିତ୍ତେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ରାଜା ଯାହା ଭଲ ବା ମନ୍ଦ କହିଛନ୍ତି, ତୁମେ ସେସବୁ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କି? ଯଦି ହଁ, ମୁଁ ପୁନି କହିବି।" "ରାଜା ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତାହା ତୁମେ ନ ମାନିବା ନୁହେଁ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି; କାରଣ ସେ ନିଜେ ଏହା କହିପାରିବେ ନାହିଁ।