ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ଦିନ ରାଜପଥକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ୱର୍ଗର ରାଜପଥ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ଦହି, ଚାଉଳ, ଯବ ଦାନ ହୋଇଥିଲା, ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନର ଧୂପର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା। ଚଉମୁହାନୀ ମାନେ ସବୁବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଉଥିଲା। ରାମଙ୍କ ସ୍ନେହୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଲୋକମାନେ ସହିତ ଉଚିତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ସେମିତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ। ଲୋକମାନେ କହିଲେ, "ଆଜି ତୁମେ ଅଭିଷେକ ପାଇଲେ, ଏହି ପଥକୁ ରକ୍ଷା କର; ଯେପରି ଆମେ ତୁମ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କଠାରୁ ପାଳିତ ହୋଇଥିଲୁ। ରାମ ରାଜା ହେଲେ, ଆମେ ବହୁତ ସୁଖରେ ରହିବା। ଆମକୁ ଏବେ ଖାଦ୍ୟ ବା ଧନର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ସେଇ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରୟାପ୍ତ। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆମ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ।" ଏପରି ଶୁଭ କଥା ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଶୁଣି ରାମ ମହାନ ରାଜପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିବାରୁ କେହି ବଞ୍ଚି ପାରୁନଥିଲେ। ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେ ଲୋକ ସମାଜରେ ଅପମାନିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ କରେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସମସ୍ତ ଜାତି ଓ ବୟସର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପା ଦେଖାଉଥିଲେ, ଏହିକାରଣରୁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ। ମେଘପରି ଧଳା ଗୃହ, ମଣିମୟ ଜାଲି ଦ୍ୱାରା ଶୌଭିତ, ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେବା ପରି ଉଚ୍ଚ ମହଳମାନେ ଦିଶୁଥିଲା। ଏହି ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୃହ, ଇନ୍ଦ୍ର ମହଳ ସମାନ, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତିନୋଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଯେଉଁଥିରେ ଧନୁର୍ଧର ଓ ଘୋଡ଼ା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତାପରେ ଆଉ ଦୁଇଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ପାଇଁ ପଦେପଦେ ଚାଲିଗଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଶୁଭ୍ର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଫେରିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉଦୟକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏଠିଏ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟା ଦେଖିଲେ, କୈକେୟୀ ସହ ବସିଥିବା, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ। ପ୍ରଥମେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଥିଲା, ସେ 'ରାମ' ବୋଲି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବା କଥା କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅଜଣା ସର୍ପ ଉପରେ ପଦ ଦେଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ମନ ଅଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନନ୍ଦହୀନ। ଏହା ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଏକ ତରଙ୍ଗିତ ସମୁଦ୍ର ଯେଉଁଥିରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଛି, କିମ୍ବା ଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିବା ଋଷି। ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଖି ରାମଙ୍କ ମନ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲା, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ଭଲ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ରାମ ଚାରିଟି କାରଣ ଭାବିଲେ—"କାହିଁକି ଆଜି ପିତା ମୋତେ ସ୍ନେହ କରୁନାହାନ୍ତି?" ସେ ଭାବିଲେ, "ସାଧାରଣତଃ ପିତା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଦୁଃଖ କଣ ହେଲା?" ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇ, ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, "ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି କି? ଯାହା ପାଇଁ ପିତା କ୍ରୁଧ୍ଧ? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ। ପିତା ଯେଉଁଠି ମୋତେ ସ୍ନେହ କରିଥାନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ମୋତେ ଆଶା ଯେ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଶାରୀରିକ ବା ମାନସିକ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ସୁଖ ମିଳିବା କଠିନ, ଦୁଃଖ ଆସିପାରେ। ଆଶା କରେ ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋର ମାତାମାନେ କୌଣସି ଅପଶୁଭ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଯଦି ମୁଁ ପିତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିଥାଏ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନ ମାନିଥାଏ, ତେବେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଉତ୍ସକୁ ଏଠି ଦେଖେ, ସେଠି ତାହାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କିଏ ଚାଲିବେ ନାହିଁ? ମୋ ପିତା ଗର୍ବ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀ, ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି କଠିନ କଥା କହିଛନ୍ତି କି?" ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ବିଶିଷ୍ଟ ରାଘବଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବରେ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହିଲେ, "ରାମ, ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଅପଶୁଭ ହୋଇନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଭୟରୁ ସେ ନିଜ ମନର କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସେ ତୁମକୁ ସୁଖଦ ବା ଦୁଃଖଦ କଥା କହିପାରୁନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଠି ଯାହା ମୋତେ କହିନାହାନ୍ତି, ସେହି କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ବହୁଦିନ ତା’ପରେ ସେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ରାଜା ତାହାକୁ ଦେଇ ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସାଧାରଣ ଲୋକ। ସେ 'ମୁଁ ବର ଦେବି' ବୋଲି କହିଥିଲେ, ଏବେ ସେ ନିଜ କଥା ପଛେଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯେପରି ବହିଯାଇଥିବା ଜଳ ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି କଥା ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ, ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହଁ। ରାଜା ଯଦି ତୁମକୁ କିଛି ଭଲ ବା ଖରାପ କହିଥାନ୍ତି, ତୁମେ ସେସବୁ କାମ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କି? ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିବି।