ରାମ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି ନିଜ ମିତ୍ରମାନେଙ୍କ ଉଲ୍ଲାସରେ ଘିରି ଥିଲେ । ରଥ ତିରେ ଝଣ୍ଡା, ବାନ୍ଦେରା ଲାଗିଥିଲା, ମହାମୂଲ୍ୟ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ମଣି ରଥ କୁ ମନୋହର କରିଥିଲା । ମହାନ ରାମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖିଲେ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅୟୋଧ୍ୟା ଜନସମୂହରେ ଭରି ଅଛି, ଘରମାନେ ମেঘ ଭଳି ଧୂସର ଅଭା ଦେଖାଯାଉଛି । ଆଧିପତ୍ୟ ରାଜପଥରେ ରାମ ଚାଲିଲେ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ତାଲି ହେଉଛି, ଦୁଇପାଶରେ ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ଅଗରୁ ଅଂକୁର ରଖାଯାଇଛି । ସେଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗନ୍ଧ, ମାଲବସ୍ତ୍ର, ପଟବସ୍ତ୍ର, ଅବିଧାନ ମୁକ୍ତା, ମଣି ଏବଂ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ କୃଷ୍ଟାଳ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା । ରାମ ଦେଖିଲେ—ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ରାଜପଥ ଅବରୋଧହୀନ ଭାବରେ ଫୁଲ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ଭରିଯାଇଛି, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁଇପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଉଛି । ରାମ ଦେଖିଲେ—ସେ ରାଜପଥ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ବର୍ଗରେ ଯେପରି ଶୋଭା ପାଏ, ତେଣୁ ମନ୍ଦ ଦାନ, ଚାଉଳ, ଯବ, ଧୂପ ଓ ଚନ୍ଦନ ରଖାଯାଇଛି । ଚଉମାସି ରାସ୍ତା ମାନେ ସଦା ମାଳା ଓ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲା; ରାମ ନିଜ ମିତ୍ରମାନେଙ୍କ ଠାରୁ ଅନେକ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ । ରାମ ପ୍ରତି ଲୋକଙ୍କୁ ଯଥାଯଥି ଆଦର କଲେ, ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଚାଲିଥିଲେ, ତେଣୁ ରାମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଚାଲିଲେ । ଲୋକମାନେ କହିଲେ—“ଆଜି ତୁମେ ଅଭିଷେକିତ ହେଲେ, ଏହିପଥକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର; ଆମେ ଯେପରି ତୁମର ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହେଲୁ, ଏବେ ରାମ ରାଜା ହେଲେ ଆମେ ସବୁଠୁ ଖୁସି ରହିବୁ ।” ସେମାନେ ଆଉ ଖାଦ୍ୟ ବା ଧନ ଆବଶ୍ୟକତା ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦେଖିଲେ ଏହି ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରୟାପ୍ତ । ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆମ ପାଇଁ ସବୁଠୁ ଅପରିମିତ ମୂଲ୍ୟବାନ; ତାଙ୍କର ତେଜ ଅସୀମ । ଏଭଳି ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନେକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣି, ରାମ ମହାନ ରାଜପଥରେ ଆଗେଇ ଚାଲିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା କେହି ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ବା ମନ ହଟାଇପାରୁନାହାନ୍ତି । ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିନାହିଁ, ବା ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେ ଲୋକ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସମସ୍ତ ଜନ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ବୟସ୍କମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାନ୍ତି; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ । ଅୟୋଧ୍ୟାର ଘରମାନେ ମେଘ ଭଳି ଧୂସର, ମଣିଯୁକ୍ତ ଝାଲର ଦ୍ୱାରା ସଜି, ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେବା ପରି ଉଚ୍ଚ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହ, ଇନ୍ଦ୍ରର ମହାଳକୁ ମୁକାବିଲା କରୁଥିଲା, ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ଶୋଭା ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ତିନିଟି ଦ୍ୱାରପାଳିତ ଅଙ୍ଗନ ପାର କଲେ, ଅନେକ ଧନୁର୍ଧର ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ରକ୍ଷିତ; ପରେ ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗନ ଚାଲି ଗଲେ । ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗନ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରି, ଶୁଧ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଆନନ୍ଦ ଭରି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସାଗର ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉଦୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ । ଏଠି ଏଠି ଏଠି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାର ଶର୍ଗ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହେଉଛି । ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରାମ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ କୈକେୟୀ ସହିତ ବସିଛନ୍ତି, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ, ଦୁଃଖିତ ଚେହେରା । ରାମ ଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରଥମେ ପିତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପରେ ସଂଯମ ଭାବରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କଲେ । ରାଜା ଦଶରଥ ଲୁହା ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ “ରାମ” କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବା କଥା କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ । ରାମ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭୟଭୀତ ରୂପ ଦେଖି, ଅପରିଚିତ ସର୍ପ ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ଚାଲିବା ପରି ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ମନ ଅଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନନ୍ଦ ହୀନ । ସାଗର ଭଳି ଅପରିବାହିତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦଶରଥ ଏବେ ଅଶାନ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଭଳି, ଋଷି ଅସତ୍ୟ କଥା କହିବା ପରି । ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଅପାର ଭାବରେ ଅନୁଭବ କଲେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ସାଗର ଭଳି ଅଶାନ୍ତ । ପିତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରାମ ଚାରିଟି କଥା ଚିନ୍ତା କଲେ—“କିଏ ଏହି ଦିନରେ ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉନାହିଁ?” ପୂର୍ବରୁ ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏବେ କଣ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ମନରେ ଆସିଛି? ଦୁଃଖ ଭରା ଚେହେରାରେ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ମୁଁ ଅଜାଣି ଅପରାଧ କରିଛି କି? ଯାହାପାଇଁ ମୋର ପିତା କ୍ରୋଧିତ? ମୋତେ କହିବେ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବେ ।” “ମୋର ପିତା ସଦା ମୋତେ ଆଦର କରନ୍ତି; ଏବେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ଚେହେରାରେ ମୋତେ ଦେଖି କଥା କହୁନାହାନ୍ତି?” “ମୋର ପିତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଶାରୀରିକ ବା ମାନସିକ ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା ଦେଉନାହିଁ ତ କି? ଖୁସି ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତା ସାଧାରଣ ।” “ମୁଁ ଆଶା କରେ ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବା ମୋର ମାତାମାନେଙ୍କୁ କୌଣସି ଅନିଷ୍ଟ ଘଟିନାହିଁ ।” “ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଲି ବା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିଲି ନାହିଁ, ତେବେ ରାଜାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଚାହେଁ ନାହିଁ ।” “ଏଠି ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍ସ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କି?” “ମୋର ପିତା ଗର୍ବ ବା କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କୌଣସି କଠୋର କଥା କହିଛନ୍ତି କି, ଯାହା ତାଙ୍କ ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରିଛି?” ଏଭଳି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ବାନ୍ଧବ ରାମଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜା ନ ରଖି, ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ନିଜ ସ୍ବାର୍ଥ ପାଇଁ କହିଲେ—“ରାମ, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଅନିଷ୍ଟ ଘଟିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମର ଭୟରେ ସେ ନିଜ ମନରେ ଥିବା କଥା କହିପାରୁନାହିଁ ।