ଏହି ଦିନ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସବମୟ ପରିବେଶ ରହିଥିଲା। ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ହେଇଥିବା ଉଚ୍ଚ ହିନ୍ହାଡ଼, ହାତୀମାନଙ୍କର ଗମ୍ଭୀର ଗଜନାଦ, ଓ ଶୁଭ ଗାୟକ, ବାଦକ, ଓ ଗୌରବ ଘୋଷଣାକାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସଙ୍ଗୀତ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ପରି ଗୌରବ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ରାମ ଦେଖିଲେ ଏହି ମହାପଥ ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନେକ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲେ। ଚତୁର୍ମୁଖୀ ରାସ୍ତାରେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ରହିଥିଲା, ଏହି ସଫା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶହର ଚମକୁଥିଲା। ରାମ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଚାରିପଟି ଘେରାଯାଇ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ରଥ ଉପରେ ଧ୍ୱଜା ଓ ପତାକା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧୂପ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଦେଉଥିଲା। ଅପୂର୍ବ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀରେ ଘରମାନେ ମେଘମାଳା ପରି ଧୂସର ଚମକ ଦେଉଥିଲେ। ରାମ ରାଜପଥରେ ଚାଲିଥିଲେ, ଯାହାର ମଧ୍ୟଭାଗ ଧୂପ ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର ଓ ଦୁଇପଟେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ରାଶି ରହିଥିଲା। ସେଠାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଗନ୍ଧ, ଶୁଭ ଲିନେନ୍ ଓ କପାସ ରେଶମ, ଅଭେଦ୍ୟ ମୁକ୍ତା ଓ ଅମୂଲ୍ୟ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାଜପଥ ଅନେକ ପୁଷ୍ପ ଓ ରସିକ ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥରେ ଆବୃତ, କୌଣସି ବାଧା ନଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ ଏହି ରାଜପଥ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେପରି ଶୋଭିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦଧି, ଚାଉଳ, ଯବ ଓ ଧୂପ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗାରିତ ଥିଲା। ଚତୁର୍ମୁଖୀ ରାସ୍ତା ସବୁବେଳେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମାଳା ଓ ଶୁଭ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜିତ ହୁଏ। ରାମ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ବାଣୀ ଶୁଣିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ପୂର୍ବଜମାନେ କରିଥିବା ପରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଲୋକମାନେ କହୁଥିଲେ, "ଆଜି ଆପଣ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବା ପରେ ଏହି ପଥକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଯେମିତି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହେଇଥିଲୁ। ରାମ ରାଜା ହେଲେ ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ରହିବା।" "ଆମେ ଏବେ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନ ଚାହାନ୍ତୁ ନାହିଁ; ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିବା ଆମ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।" "ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ନାହିଁ।" ଏପରି ଶୁଭ ବାଣୀ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣି, ରାମ ମହାପଥ ଦେଖି, ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ କିମ୍ବା ମନେ ରଖିବାରୁ କେହି ବଞ୍ଚି ପାରୁନଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିଲେ, କିମ୍ବା ଯାହାଙ୍କୁ ରାମ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେମାନେ ସମାଜରେ ଉପେକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ଓ ସମସ୍ତ ବୟସ୍କୁ ସମ ଦୟା ଦେଖାନ୍ତି, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଘନ ମେଘପରି ଧୂସର ମହଲ୍, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଜଡିତ ଜାଲି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁବା ପରି ଉଚ୍ଚ—ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଘର ମଧ୍ୟରୁ ରାମ ଅନ୍ତେ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ମହଲ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ତିନିଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଧନୁର୍ଧର ଓ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଶୁଭ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯାଇଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କ ଫେରା ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉଦୟ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏବେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶୁଭ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଦଶମ ସର୍ଗ। ଏଠି ରାମ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ କୈକେୟୀ ସହ ବସିଛନ୍ତି, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଶୋକାକୁଳ। ରାମ ପ୍ରଥମେ ଯଥାଯଥ ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ପିତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କଲେ, ତାପରେ ସ୍ଥିର ମନେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦରେ ନମିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ଶୋକାକୁଳ ନେତ୍ରେ ଜଳ ନେଇ "ରାମ" ବୋଲି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା କିଛି କହିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେଲେନି। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଓ ଭୟଜନକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେପରି କାହିଁ ଅଜଣା ସର୍ପରେ ପାଦ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖିଲେ ମହାରାଜ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ଗମ୍ଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ମନ ଅଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନନ୍ଦହୀନ। ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ତରଙ୍ଗରେ ଆବୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରାସ ହେବା ପରି; ଋଷି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିବା ପରି। ରାଜାଙ୍କ ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଖି ରାମ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାମ ଚାରିଟି ଉପାୟ ଭାବିଲେ: "କାହିଁକି ଆଜି ପିତାମହିମା ମୋତେ ଦେଖି ଉଲ୍ଲାସିତ ନୁହଁନ୍ତି?" "ଅନ୍ୟ ସମୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; କିଏ ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରିଛି?" ଦୁଃଖ ଭାବରେ, ମୁଖ ନମ୍ର କରି, ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: "ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି କି? ଯାହା ପାଇଁ ପିତା କ୍ରୁଧ୍ଧ? ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ ଓ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।" "ମୋ ପିତା, ଯେଉଁଠି ସଦା ମୋପାଇଁ ସ୍ନେହଶୀଳ, ଏଠି ଏତେ ଦୁଃଖିତ ମୁଖ ନେଇ କାହିଁକି ମୋ ସହ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି?" "ମୁଁ ଆଶା କରେ ଯେ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଦେହ ନାହିଁ କିମ୍ବା ମନ ଦୁଃଖ ନ ହେଉ; କାରଣ ସୁଖ ସବୁବେଳେ ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଆସିପାରେ।" "ମୁଁ ଆଶା କରେ ଯେ, ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ମୋ ମାଆମାନେ କୌଣସି ଅପଶୁଭ ଘଟଣାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଇନାହାନ୍ତି।" "ମୁଁ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଶରୀରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି।" "ଏଠି ଅନ୍ତେ ନିଜ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖିପାରିବା, ସେହି ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ପିତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।